Geneza Polityki Ochrony Środowiska w Unii Europejskiej

Ochrona środowiska nie stanowiła od początku priorytetu Wspólnoty Europejskiej. Pominięto tą problematykę w Traktacie ustanawiającym Europejską Wspólnotę Gospodarczą z 1957 r.(TEWG), główny nacisk w położono wówczas na odbudowę gospodarki po II wojnie światowej. Zainteresowanie ochroną środowiska na początku lat 70-tych. było spowodowane postępującą degradacją środowiska naturalnego w skutek rozwoju gospodarczego. Zanieczyszczenie środowiska ze względu na swój transgraniczny charakter wymagało regulacji na poziomie wspólnotowym, szczególnie, że niektóre działania z zakresu ochrony środowiska oraz wprowadzane przez poszczególne kraje normy stały się przeszkodą w dalszym rozwoju wzajemnego handlu. W związku z tym na szczycie w Paryżu w czerwcu 1972 r, poprzedzonym Konferencją Narodów Zjednoczonych w Sztokholmie, szefowie państw i rządów WE zlecili Komisji Europejskiej przygotowanie programu działań na rzecz ochrony środowiska. Powoływali się przy tym na art. 2 Traktatu Rzymskiego, który do zadań Wspólnoty zaliczał "harmonijny rozwój". Rok 1972 uznaje się za początek budowania wspólnej polityki środowiskowej, wieloletnich programów działania w ochronie środowiska oraz opartego na zawartych w nich priorytetach prawa w postaci dyrektyw i rozporządzeń.
Podstawą europejskiej polityki ochrony środowiska są programy działania (Action Programme). Oficjalnie nie są wiążące dla państw członkowskich - stanowią jedynie zalecenia co do kierunków rozwoju polityki ochrony środowiska. Są podstawą do dyskusji nad odpowiednimi aktami regulującymi ochronę środowiska w krajach Unii Europejskiej.

Komisja Europejska przedstawiła Radzie Pierwszy Program Działań na lata 1973-1975. Sformułowane w nim zostały podstawowe zasady polityki ochrony środowiska WE, w tym zasada podejmowania środków ostrożności i prewencji oraz odpowiedzialności finansowej sprawcy zanieczyszczeń. W kolejnych dwóch programach (na lata 1976-1981 oraz 1982-1986) rozszerzono i skonkretyzowano wcześniejsze regulacje. Pomimo stosowania zasady zapobiegania, przez pierwsze kilkanaście lat kształtowania polityki ochrony środowiska, działania Wspólnoty Europejskiej koncentrowały się niemal wyłącznie na likwidacji skutków zanieczyszczeń. Z tego względu akty prawne z tego okresu mają zazwyczaj charakter nakazów i zakazów.

Czwarty Program Działań na okres 1987-1992 okazał się przełomowy dla polityki ochrony środowiska. W Jednolitym Akcie Europejskim z 1987 r. Wspólnota otrzymała podstawę prawną w kwestii działań podejmowanych w dziedzinie środowiska. Do Traktatu EWG wprowadzono nowy tytuł "Środowisko naturalne", a zawarte w nim przepisy wprowadziły zasady: ostrożności, prewencji, naprawy szkód wyrządzonych środowisku naturalnemu w pierwszym rzędzie u źródła, odpowiedzialności sprawcy za degradację środowiska, integracji z innymi politykami Wspólnoty oraz subsydiarności. Wraz z wprowadzaniem IV planu działania zmienił się również kurs polityki. Większy nacisk położono na zapobieganie niż na likwidację skutków nieracjonalnego gospodarowania zasobami i zanieczyszczania środowiska.

"Ku zrównoważeniu" (Towards Sustainability) – to nazwa Piątego Programu Działań, który początkowo miał obejmować lata 1993-1997, jednak został przedłużony do roku 2000. Był on po części realizacją założeń Traktatu z Maastricht, który jako pierwszy określił osiągniecie zrównoważonego rozwoju jako główny cel UE. Program ten bazował na wzroście świadomości ekologicznej oraz był wyrazem współodpowiedzialności za przyszły rozwój Wspólnoty Europejskiej. Trwałe uzależnienie rozwoju gospodarczego od troski i dbałości o środowisko naturalne zostało potwierdzone i umocnione w Traktacie Amsterdamskim, w wyniku którego do Traktatu o WE wprowadzono nowy artykuł (obecnie art. 11 TFUE) stanowiący, iż wymogi ochrony środowiska naturalnego muszą być uwzględniane przy określaniu i realizacji wszystkich polityk Wspólnoty, w szczególności mających na celu trwały rozwój. Piąty Program Działania wprowadza również nowe metody rozwiązywania problemów środowiskowych. Zastosowano w nim po raz pierwszy tzw. podejście horyzontalne, w którym bierze się pod uwagę wszelkie przyczyny zanieczyszczeń (w odróżnieniu od poprzednio przyjętego tzw. podejścia wertykalnego lub sektorowego). Sformułowano również priorytety działania w obszarze ochrony środowiska. Przemysł, energetykę, transport, rolnictwo i turystykę uznano za sektory mające największy wpływ zarówno na rozwój gospodarczy jak i stan środowiska. W ramach Piątego Programu Działania, Wspólnota zacieśniła również współpracę na rzecz ochrony środowiska z krajami kandydującymi do członkostwa, a także krajami spoza Europy.

Szósty Program Działań na Rzecz Środowiska zatytułowany "Środowisko 2010: Nasza przyszłość zależy od naszego wyboru" (Environment 2010: Our Future, Our Choice) obejmuje lata 2001-2010. Priorytetami Unii Europejskiej w tym okresie jest przeciwdziałanie zmianom klimatycznym (efektowi cieplarnianemu), ochrona przyrody i bioróżnorodności (zwiększenie obszarów chronionych, w tym mórz), dbałość o wpływ środowiska na zdrowie (surowsze normy), oszczędne wykorzystanie zasobów naturalnych oraz rozsądna gospodarka odpadami (recykling). Dla uzyskania poprawy sytuacji w tych dziedzinach, zaproponowano pięć głównych metod działania: zapewnienie wdrożenia istniejącego prawa środowiskowego; uwzględnianie potrzeb ochrony środowiska we wszystkich sferach wspólnotowej polityki; bliską współpracę z biznesem i konsumentami w celu znalezienia optymalnych rozwiązań; zapewnienie lepszej i łatwiej dostępnej informacji na temat środowiska wszystkim obywatelom Unii; a także rozwinięcie bardziej świadomego - z punktu widzenia dbałości o środowisko naturalne - podejścia do problemu wykorzystania gruntów. Program ma się stać komponentem przyszłej, całościowej strategii Unii Europejskiej na rzecz trwałego rozwoju.

Kierunek rozwoju Unii Europejskiej w pierwszym dziesięcioleciu XX w. wyznacza również Strategia Lizbońska z 2000 r. Zgodnie z nią, Unia Europejska do 2010 r. ma stać się najbardziej konkurencyjną i opartą na wiedzy gospodarką. W 2001 r. dołączono do niej rozdział dotyczący ochrony środowiska (Strategia Zrównoważonego Rozwoju UE).

Istotnymi elementami kształtowania polityki ochrony środowiska w UE są również porozumienia międzynarodowe, zawarte przez Wspólnotę. Do najważniejszych z nich można zaliczyć Protokół z Kioto (1997 r.) - dotyczący ograniczenia emisji gazów cieplarnianych oraz Konwencja Genewska z 1979 r. w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odległości.