Ochrona gleb

Autor: Joanna Kwapisz

 

Kwestie związane z ochroną gleb oraz naprawą jej stanu, czyli rekultywacją, regulowane są w następujących aktach prawnych:

Ponadto, cząstkowe regulacje zagadnień dotyczących ochrony i rekultywacji gleb zostały zawarte:

Ustawa o ochronie gruntów rolnych i leśnych jest aktem prawnym, który w szczególny sposób reguluje zasady prowadzenia spraw ochrony gleb użytkowanych w celach rolnych i leśnych, w tym rekultywacji oraz poprawy ich wartości użytkowej.

Istotnym elementem ochrony gleb rolnych i leśnych jest problematyka związana z degradacją i rekultywacją tych gruntów. Przepisy przedmiotowej ustawy (art. 20, 21 i 22) określają zasady, tryb postępowania i organy właściwe do działania w odniesieniu do rekultywacji i zagospodarowania gruntów rolnych i leśnych. Osoba powodująca utratę lub ograniczanie wartości użytkowej gruntów, jest obowiązana do ich rekultywacji na własny koszt. Decyzję na rekultywację, wydaje starosta po zasięgnięciu opinii: wójta (burmistrza, prezydenta miasta), dyrektora właściwego terenowo okręgowego urzędu górniczego – w odniesieniu do działalności górniczej, bądź dyrektora regionalnej dyrekcji lasów państwowych lub dyrektora parku narodowego – w odniesieniu do gruntów o projektowanym leśnym kierunku rekultywacji (art. 22).

Przepisy ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych, mają zastosowanie tylko do rekultywacji gruntów pozostających w sferze zainteresowania tej ustawy, a zatem rolnych lub leśnych, a także gruntów, które zostały okresowo wyłączone z produkcji rolnej lub leśnej.

Zgodnie z art. 22a (wprowadzonym ustawą o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie) przepisów tej ustawy, odnoszących się do rekultywacji i zagospodarowania gruntów (rolnych i leśnych), nie stosuje się do rekultywacji gruntów, które zostały zanieczyszczone substancjami, preparatami, organizmami i mikroorganizmami. Do rekultywacji tych gruntów (tj. gruntów rolnych i leśnych zanieczyszczonych substancjami, preparatami, organizmami i mikroorganizmami) stosuje się przepisy ustawy o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie.

Pewne ograniczenie w stosowaniu tej ustawy wprowadzono poprzez art. 5b, zgodnie z którym przepisów przedmiotowej ustawy (w pełnym zakresie) nie stosuje się do gruntów rolnych stanowiących użytki rolne położone w granicach administracyjnych miast.

Ustawa – Prawo ochrony środowiska wprowadza definicję powierzchni ziemi, przez co należy rozumieć naturalne ukształtowanie terenu, glebę oraz znajdującą się pod nią ziemię do głębokości oddziaływania człowieka, przy czym pojęcie, gleba oznacza górną warstwę litosfery, złożoną z części mineralnych, materii organicznej, wody, powietrza i organizmów, obejmującą wierzchnią warstwę gleby i podglebie.

Ochrona powierzchni ziemi, w tym gleby, polega na zapewnieniu jej jak najlepszej jakości poprzez, m.in.:

  • ograniczanie zmian naturalnego ukształtowania,
  • utrzymanie jakości gleby i ziemi powyżej lub co najmniej na poziomie wymaganych standardów jakości gleby i ziemi, określonych w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 9 września 2002 r. w sprawie standardów jakości gleby oraz standardów jakości ziemi (Dz. U. Nr 165, poz. 1359),
  • na doprowadzeniu jakości gleby i ziemi co najmniej do wymaganych standardów, gdy na skutek degradacji jakość gleby uległa pogorszeniu.

Standard jakości określa zawartość niektórych substancji w glebie albo ziemi, poniżej których żadna z funkcji pełnionych przez powierzchnię ziemi, oceniana na podstawie jej faktycznego zagospodarowania i wykorzystania(chyba że inna funkcja wynika z planu zagospodarowania przestrzennego) nie jest naruszona (art. 103 ust. 3). W przypadku stwierdzenia przekroczenia wartości dopuszczalnej stężenia substancji w badanej glebie lub ziemi albo niekorzystne przekształcenie naturalnego ukształtowania terenu, istnieje obowiązek jej rekultywacji (art. 102).

Obowiązująca od dnia 30 kwietnia 2007 r. ustawa o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie uchyliła niektóre przepisy ustawy – Prawo ochrony środowiska dotyczące ochrony powierzchni ziemi, gdyż istniejący przed wejściem w życie tej ustawy obowiązek rekultywacji zanieczyszczonej gleby lub ziemi był przejawem dochodzenia odpowiedzialności z tytułu szkód w środowisku, również glebowym. Jednakże, należy zwrócić uwagę, że w odniesieniu do szkód w środowisku glebowym, które wystąpiły przed dniem 30 kwietnia 2007 r. lub kiedy obowiązek ten jest konsekwencją działalności zakończonej przed tą datą, dotychczasowe przepisy ustawy – Prawo ochrony środowiska zachowują ważność.

Przepisy ustawy o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie stosuje się do bezpośredniego zagrożenia szkodą w środowisku lub do szkody w środowisku spowodowanej przez działalność podmiotu korzystającego ze środowiska stwarzającą ryzyko szkody w środowisku. Rodzaje działalności stwarzających ryzyko wystąpienia szkody w środowisku wskazane zostały w art. 3 przedmiotowej ustawy.

W przypadku wystąpienia szkody w środowisku podmiot ten obowiązany jest do podjęcia działań mających na celu ograniczenie szkody w środowisku oraz przeprowadzenia działań naprawczych. Kryteria oceny, pozwalające stwierdzić czy w danym przypadku wystąpiła szkoda w środowisku określono w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 30 kwietnia 2008 r. w sprawie kryteriów oceny wystąpienia szkody w środowisku (Dz. U. Nr 82, poz. 501).

Warunki przeprowadzenia działań naprawczych uzgadniane są z organem ochrony środowiska, którym jest regionalny dyrektor ochrony środowiska (art. 13 ust. 1 ustawy). Rodzaje działań naprawczych oraz warunki i sposób prowadzenia takich działań wskazane zostały w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 4 czerwca 2008 r. w sprawie rodzajów działań naprawczych oraz warunków i sposobu ich prowadzenia (Dz. U. Nr 103, poz. 664).

Art. 35 ust. 1 ustawy o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie wskazuje, że do bezpośredniego zagrożenia szkodą w środowisku lub do szkody w środowisku, które zaistniały przed dniem 30 kwietnia 2007 r. lub wynikały z działalności, która została zakończona przed dniem 30 kwietnia 2007 r., stosuje się przepisy dotychczasowe, obowiązujące przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy tj. 30 kwietnia 2007 r. Dodatkowo ust. 2 ww. artykułu wskazuje, że do szkód w środowisku dotyczących powierzchni ziemi wyrządzonych przed dniem 30 kwietnia 2007 r. stosuje się przepisy ustawy – Prawo ochrony środowiska w brzmieniu dotychczasowym, z tym, że organem właściwym jest regionalny dyrektor ochrony środowiska.

Na podstawie art. 26 ustawy o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie organ ochrony środowiska po otrzymaniu zgłoszenia o wystąpieniu bezpośredniego zagrożenia szkodą w środowisku lub szkody w środowisku jest zobowiązany przekazać jego kopię Głównemu Inspektorowi Ochrony Środowiska (GIOŚ), który prowadzi rejestr bezpośrednich zagrożeń szkodą w środowisku i szkód w środowisku, które wystąpiły na terenie kraju.

W świetle przepisów ustawy z dnia 27 lipca 2001 o wprowadzeniu ustawy – Prawo ochrony środowiska, ustawy o odpadach oraz o zmianie niektórych ustaw – podmioty, dysponujące w dniu wejścia w życie ustawy – Prawo ochrony środowiska, tj. 1 października 2001 r. gruntami zanieczyszczonymi, gdy zanieczyszczenie to spowodował inny podmiot, mogły zgłosić ten fakt staroście do dnia 30 czerwca 2004 r. Procedury wynikające z przepisów przejściowych umożliwiały zwolnienie z odpowiedzialności tylko właściciela gruntów, który nie dokonał ich zanieczyszczenia.

Poprzez art. 13 ustawy z dnia 27 lipca 2001 o wprowadzeniu ustawy – Prawo ochrony środowiska, ustawy o odpadach oraz o zmianie niektórych ustaw – dla określonych przypadków ograniczono zakres obowiązku rekultywacji. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli podmiot zobowiązany do rekultywacji zanieczyszczonej gleby wykazał, że zanieczyszczenie nastąpiło przed dniem 1 września 1980 roku –działania związane z rekultywacją mógł przeprowadzić w węższym zakresie. Proces ten można ograniczyć do działań polegających na zabezpieczeniu przed rozprzestrzenianiem się zanieczyszczenia oraz ograniczeniu negatywnego oddziaływania (zagrożeń-zanieczyszczeń) na zdrowie i życie ludzi bądź powstania innych szkód. W tych przypadkach nie ma konieczności oczyszczania gleby do wartości dopuszczalnych, określonych w rozporządzeniu w sprawie standardów jakości gleby oraz standardów jakości ziemi.

Ponadto, zagadnienia ochrony gleb w Polsce ujęte zostały w szczególności w II Polityce Ekologicznej Państwa na lata 2002 – 2010, mającej charakter strategiczny. Dostrzegając znaczenie i rolę gleby oraz potrzebę zapobiegania jej dalszej degradacji na poziomie krajowym, również w obecnie obowiązującej Polityce Ekologicznej Państwa (na lata 2009 –2012 z perspektywą do roku 2016) w rozdziale 3.4. zawarto informacje dotyczące ochrony powierzchni ziemi, oraz wymieniono kierunki działań na lata 2009-2012.