Ochrona przyrody

Jan Balcerzak

Przez pojęcie ochrona przyrody najczęściej rozumiemy działalność mającą na celu zachowanie, odnawianie oraz zrównoważone użytkowanie tworów i zasobów przyrody żywej i nieożywionej, takich jak:
- dziko występujące rośliny, zwierzęta i grzyby;
- rośliny, zwierzęta i grzyby objęte ochroną gatunkową;
- zwierzęta prowadzące wędrowny tryb życia;
- siedliska przyrodnicze;
- siedliska roślin, zwierząt i grzybów zagrożonych wyginięciem, rzadkich i chronionych;
- twory przyrody żywej i nieożywionej oraz kopalne szczątki roślin i zwierząt;
- krajobraz;
- zieleń w miastach i na wsiach
- zadrzewienia.

Formami ochrony przyrody w Polsce w rozumieniu ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 roku o ochronie przyrody są:
a) parki narodowe;
b) rezerwaty przyrody;
c) parki krajobrazowe;
d) obszary chronionego krajobrazu;
e) obszary Natura 2000;
f) pomniki przyrody;
g) stanowiska dokumentacyjne;
h) użytki ekologiczne;
i) zespoły przyrodniczo – krajobrazowe;
j) ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów.

Obszary prawnej ochrony przyrody w Polsce (Ochrona Środowiska 2009, dane wg GUS, 2009 r.)

Informacje szczegółowe:

I. Geneza ochrony przyrody w Polsce

II. Metody ochrony przyrody

III. Formy ochrony przyrody w Polsce.

a) Parki Narodowe

b) Rezerwaty przyrody

c) Parki krajobrazowe

d) Obszar chronionego krajobrazu

e) Europejska sieć ekologiczna Natura 2000

f) Pomniki przyrody

g) Stanowiska dokumentacyjne

h) Użytki ekologiczne

i) Zespoły przyrodniczo – krajobrazowe

j) Ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów

IV. Dodatkowe informacje

I. Geneza ochrony przyrody w Polsce

Ochrona przyrody w Polsce ma wielowiekową tradycję. Najstarsze prawo dotyczące ochrony dzikich zwierząt pochodzi z czasów Bolesława Chrobrego i dotyczy zakazu polowania na bobry. Kazimierz Wielki w statutach Wiślicko – Piotrkowskich nakazał ochronę lasów natomiast Władysław Jagiełło w roku 1423 zawarł w Statucie Wareckim zapisy dotyczące ochrony cisa i „większych zwierząt” oraz okresów ochronnych zwierząt łownych. Książęta mazowieccy szczególną opieką otaczali tura, dla ochrony którego ustanowili nawet specjalną straż, której zadaniem było doglądanie i dokarmianie tych zwierząt. Zygmunt I w Statucie Litewskim (1523 r.) ochroną objął m. in. żubra, tura, bobra, sokoła i łabędzia.

Zapoczątkowanie w XIX w. nowoczesnego podejścia do ochrony przyrody spowodowane było dynamicznym rozwojem przemysłu, urbanizacją oraz intensyfikacją rolnictwa. Prowadzenie przez człowieka rabunkowej działalności spowodowało wylesienie znacznych obszarów, erozję gleb, zmiany bilansu wodnego, zanieczyszczenie środowiska a co za tym idzie głębokiech i często nieodwracalneych przemiany w środowisku przyrodniczym.

W Polsce w latach 20-tych XX wieku utworzono wiele rezerwatów przyrody. W roku 1923 rozpoczęto restytucję żubra w Puszczy Białowieskiej, a w 1932 roku powołano dwa pierwsze na ziemiach polskich parki narodowe: obejmujący część Puszczy Białowieskiej „Park Narodowy w Białowieży” oraz obejmujący Pieniny „Park Narodowy w Pieninach”.
10 marca 1934 roku uchwalono ustawę o ochronie przyrody (Dz. U. 1934 nr 31 poz. 274) (http://isip.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19340310274). Dzięki staraniom powstałej w 1919 roku Tymczasowej Państwowej Komisji Ochrony Przyrody, od 1926 roku noszącej nazwę Państwowej Rady Ochrony Przyrody
( www.mos.gov.pl/artykul/365_organy_doradcze/66_prop.html ), w 1939 roku na terenie Polski było, poza wymienionymi parkami narodowymi, 211 rezerwatów przyrody oraz kilkaset pomników przyrody. Po II Wojnie Światowej pierwsza ustawa o ochronie przyrody została uchwalona w 1949 roku (Dz. U. 1949 nr 25, poz. 180) (http://isip.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19490250180). W ustawie tej zawarto zapisy dotyczące tworzenia następujących form ochrony przyrody w naszym kraju: parków narodowych (dotyczyło to również tych parków, które utworzone zostały przed wojną), rezerwatów i pomników przyrody oraz wprowadzania ochrony gatunkowej roślin i zwierząt. W 1991 roku uchwalono nową ustawę (z dnia 16 października 1991 r. Dz. U. 1991 nr 114 poz.492), w której do istniejących już form ochrony przyrody dodano: parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne i zespoły przyrodniczo – krajobrazowe (http://isip.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19911140492). Obecnie obowiązującą ustawą jest ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. 2004 nr 92 poz. 880 z późn. zmianami) http://isip.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20040920880.

II. Metody ochrony przyrody

Głównymi metodami jakimi chroni się przyrodę są:

- ochrona konserwatorska – wymaga ona ograniczeń w zakresie wykorzystywania zasobów i składników przyrody (dziko występujących roślin, zwierząt i grzybów oraz ich siedlisk, a także elementów przyrody nieożywionej).

- ochrona czynna – sposób ochrony przyrody dopuszczający stosowanie, w razie potrzeby, zabiegów ochronnych w celu przywrócenia naturalnego stanu ekosystemów i składników przyrody lub zachowania siedlisk przyrodniczych oraz siedlisk roślin, zwierząt lub grzybów. Istnieje wiele działań, które zaliczyć można do tej metody ochrony przyrody, są to np. wypasanie lub wykaszanie prowadzone w celu ochrony siedlisk łąkowych, powstrzymywanie sukcesji poprzez wycinanie siewek drzew i krzewów, budowanie zastawek etc.

- ochrona in situ (łac. na miejscu) – ochrona gatunków roślin, zwierząt i grzybów, a także elementów przyrody nieożywionej, w miejscach ich naturalnego występowania. Tej formie ochrony służą przede wszystkim parki narodowe i rezerwaty przyrody.

- ochrona ex situ (łac. poza miejscem) - ochrona gatunków roślin, zwierząt i grzybów poza miejscem ich naturalnego występowania oraz ochrona skał, skamieniałości i minerałów w miejscach ich przechowywania. Ta metoda wymaga specjalnego zezwolenia i mogą ją podejmować jedynie instytucje naukowe, ogrody botaniczne, ośrodki re-introdukcji i parki narodowe.

Ochronę przyrody można podzielić także biorąc pod uwagę jej formę:

• ochrona obszarowa, do której zaliczamy – parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000;
• ochronę indywidualną, do której zaliczamy – pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne i zespoły przyrodniczo – krajobrazowe;
• ochrona gatunkowa – ochrona roślin, zwierząt i grzybów.

Formami ochrony przyrody w Polsce w rozumieniu ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 roku o ochronie przyrody są:
a) parki narodowe;
b) rezerwaty przyrody;
c) parki krajobrazowe;
d) obszary chronionego krajobrazu;
e) obszary Natura 2000;
f) pomniki przyrody;
g) stanowiska dokumentacyjne;
h) użytki ekologiczne;
i) zespoły przyrodniczo – krajobrazowe;
j) ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów.

Obszary prawnej ochrony przyrody w Polsce (Ochrona Środowiska 2009, dane wg GUS, 2009 r.)

III. Formy ochrony przyrody w Polsce.

a) Parki Narodowe

Park narodowy obejmuje obszar wyróżniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, społecznymi, kulturowymi i edukacyjnymi, o powierzchni nie mniejszej niż 1 000 ha, na którym ochronie podlega cała przyroda oraz walory krajobrazowe. Tworzy się go w celu zachowania różnorodności biologicznej, zasobów, tworów i składników przyrody nieożywionej i walorów krajobrazowych, przywrócenia właściwego stanu zasobów i składników przyrody oraz odtworzenia zniekształconych siedlisk przyrodniczych, siedlisk roślin, siedlisk zwierząt lub siedlisk grzybów. Park Narodowy utworzony zostaje w drodze rozporządzenia Rady Ministrów. Na mocy nowelizacji ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 roku o ochronie przyrody, dyrektor parku narodowego stał się również sprawującym nadzór nad obszarem Natura 2000, który znajduje się w całości lub w części w granicach parku. W Polsce obecnie mamy 23 parki narodowe, obejmujące ponad 3 000 km², co stanowi około 1% powierzchni naszego kraju.

1. Babiogórski Park Narodowy - utworzony w 1954 roku, obejmuje swoim działaniem powierzchnię 3 391,55 ha. Głównym celem dla którego ustanowiony został park jest ochrona i zachowanie różnorodności biologicznej, tworów przyrody nieożywionej oraz walorów krajobrazowych Babiej Góry najwyższego wzniesienia Beskidów Zachodnich, jak również odtworzenie tych siedlisk przyrodniczych, które w wyniku działalności człowieka zostały zniekształcone. Więcej informacji o parku: www.bgpn.pl.

2. Białowieski Park Narodowy – utworzony w 1932 roku jako „Park Narodowy w Białowieży”, natomiast w 1947 powołany został jako Białowieski Park Narodowy. Głównym celem dla którego utworzono park jest ochrona najlepiej zachowanego fragmentu lasu naturalnego, o charakterze pierwotnym. Obecnie park zajmuje powierzchnię 10 517,27 ha. Więcej informacji o parku: www.bpn.com.pl.

3. Biebrzański Park Narodowy – utworzony został w 1993 roku w celu ochrony rozległych torfowisk Kotliny Biebrzańskiej oraz niewielkiego fragmentu Wzgórz Sokólskich. Swoją powierzchnią obejmuje 59 223,00 ha i jest największym parkiem narodowym w Polsce. Więcej informacji o parku: www.biebrza.org.pl.

4. Bieszczadzki Park Narodowy – utworzony został w 1973 roku w celu ochrony unikalnych walorów przyrody najbardziej na zachód wysuniętej części Karpat Wschodnich. Kilkukrotnie powiększany obecnie zajmuje powierzchnię 29 201,06 ha. Więcej informacji o parku: www.bdpn.pl.

5. Drawieński Park Narodowy - utworzony został w 1990 roku w celu ochrony ekosystemów wodno – leśnych doliny Drawy oraz Puszczy Drawskiej. Swoim obszarem obejmuje powierzchnię 11 441,34 ha. Więcej informacji o parku: www.dpn.pl.

6. Gorczański Park Narodowy – utworzony został w 1981 roku dla ochrony północno – wschodniej i centralnej części Gorców. Obecnie parkiem narodowym objęte jest 7 029,85 ha. Więcej informacji o parku: www.gorczanskipark.pl.

7. Kampinoski Park Narodowy – utworzony został w 1959 roku i obejmuje rozległe tereny Puszczy Kampinoskiej porastającej pradolinę Wisły w zachodniej części Kotliny Warszawskiej. Obecnie powierzchnia parku to 38 544,00 ha. Więcej informacji o parku: www.kampinoski-pn.gov.pl.

8. Karkonoski Park Narodowy – utworzony został w 1959 roku i obejmuje swoim zasięgiem główny grzbiet Karkonoszy od zachodnich zboczy Mumlawskiego Wierchu na zachodzie po Przełęcz Okraj na wschodzie. Obecnie powierzchnia parku wynosi 5 580,50 ha. Więcej informacji o parku: www.kpnmab.pl.

9. Magurski Park Narodowy – utworzony został w 1994 roku, oficjalnie swoją działalność rozpoczął w 1995 roku. Powołany został w celu ochrony fragmentu Beskidu Niskiego z najlepiej zachowaną szatą roślinną i fauną. Całkowita powierzchnia objęta parkiem narodowym to 19 438,90 ha. Więcej informacji o parku: www.magurskipn.pl.

10. Narwiański Park Narodowy – utworzony został w 1996 roku w celu ochrony unikatowego w skali europejskiej systemu rzecznego Narwi z jej ogromnym bogactwem flory i fauny. Powierzchnia parku wynosi 6 810 ha. Więcej informacji o parku: www.npn.pl.

11. Ojcowski Park Narodowy – utworzony został w 1956 roku w południowej części Wyżyny Krakowsko – Częstochowskiej. Powierzchnia parku wynosi 2 145,62 ha i jest najmniejszym parkiem narodowym w Polsce. Więcej informacji o parku: www.opn.pan.krakow.pl.

12. Park Narodowy „Bory Tucholskie” – utworzony w 1996 roku w celu zachowania unikalnego w skali Europy sandrowo – pojeziernego typu krajobrazu z jego naturalną różnorodnością biologiczną. Powierzchnia parku wynosi 4 613,05 ha. Więcej informacji o parku: www.park.borytucholskie.info.

13. Park Narodowy Gór Stołowych – utworzony w 1993 roku i obejmuje wierzchowinowe i centralne partie Gór Stołowych oraz północno – zachodnią część Wzgórz Lewińskich o powierzchni 6 340,40 ha. Więcej informacji o parku: www.pngs.com.pl.

14. Park Narodowy „Ujście Warty” – „najmłodszy” utworzony w 2001 roku park narodowy o powierzchni 8 074,00 ha obejmuje rozlewiska ujścia rzeki Warty do Odry. Utworzony został w celu ochrony unikalnych terenów podmokłych, rozległych łąk i pastwisk, które są jedną z najważniejszych w Polsce ostoją ptaków wodnych i błotnych. Więcej informacji o parku: www.pnujsciewarty.gov.pl.

15. Pieniński Park Narodowy – utworzony w 1932 roku na mocy rozporządzenia Ministra Rolnictwa jako „Park Narodowy w Pieninach”, restytuowany w 1954 roku jako Pieniński Park Narodowy. Obecnie zajmuje powierzchnię 2 346,20 ha i obejmuje ochroną Pieniny Właściwe leżące pomiędzy Czorsztynem a Szczawnicą. Więcej informacji o parku: www.pieninypn.pl.

16. Poleski Park Narodowy – utworzony w 1990 roku w celu ochrony ekosystemów wodno – torfowiskowych, obejmuje powierzchnię 9 764,31 ha. Więcej informacji o parku: www.poleskipn.pl.

17. Roztoczański Park Narodowy – utworzony w 1974 roku w celu ochrony najcenniejszych przyrodniczo obszarów Polesia, Park obejmuje powierzchnię 8 483 ha. Więcej informacji o parku: www.roztoczanskipn.pl.

18. Słowiński Park Narodowy – utworzony został w 1967 roku, w celu zachowania w niezmienionym stanie systemu jezior przymorskich, bagien, torfowisk, łąk, nadmorskich borów i lasów, a przede wszystkim wydmowego pasa mierzei z ruchomymi wydmami. Park obejmuje powierzchnię 32 744,03 ha w tym w części lądowej 21 572,89 ha. Więcej informacji o parku: www.slowinskipn.pl.

19. Świętokrzyski Park Narodowy – utworzony został w 1950 roku. Obecnie teren parku zajmuje obszar 7 626,45 ha i obejmuje Pasmo Łysogórskie, część Pasma Klonowskiego, część Pasma Pokrzywiańskiego oraz część Doliny Wilkowskiej i Dębniańskiej. Więcej informacji o parku: www.swietokrzyskipn.org.pl.

20. Tatrzański Park Narodowy – rozpoczął swoją działalność w 1955 roku i chroni jedyny w Polsce obszar o charakterze wysokogórskim. Powierzchnia parku wynosi 21 197 ha. Więcej informacji o parku: www.tpn.pl.

21. Wielkopolski Park Narodowy – utworzony został w 1957 roku w celu ochrony rozmaitych form krajobrazu polodowcowego oraz naturalnych zbiorowisk roślinnych i zwierząt z nim związanych. Obecnie jego powierzchnia wynosi 7 584 ha. Więcej informacji o parku: www.wielkopolskipn.pl.

22. Wigierski Park Narodowy – utworzony został w 1989 roku w celu ochrony form polodowcowych oraz północnej części Puszczy Augustowskiej. Powierzchnia objęta ochroną to: 15 085,49 ha. Więcej informacji o parku: www.wigry.win.pl.

23. Woliński Park Narodowy – utworzony został w 1960 roku w celu ochrony jednego z najcenniejszych przyrodniczo obszarów nadmorskich w Polsce. Obecnie powierzchnia parku wynosi 10 937 ha. Więcej informacji o parku: www.wolinpn.pl.

b) Rezerwaty przyrody

Rezerwaty przyrody są w Polsce najważniejszą po parkach narodowych obszarową formą ochrony przyrody. W rezerwatach ochronie podlega cała przyroda, często jednak któryś z jej składników staje się głównym przedmiotem ochrony. Dlatego wyróżnia się różne ich rodzaje:
- faunistyczne – gdzie przedmiotami ochrony są populacje i siedliska: ssaków, ptaków, gadów, płazów, ryb i bezkręgowców; tego typu rezerwatów jest w Polsce 142 (stan na 2009 wg. GUS),
- florystyczne – gdzie przedmiotami ochrony są populacje i siedliska gatunków lub grup gatunków roślin, grzybów i porostów; tego typu rezerwatów jest w Polsce 174 (stan na 2009 wg. GUS),
- krajobrazowe – gdzie chroniony jest krajobraz o cechach naturalnych, charakterystyczny dla poszczególnych regionów geograficznych, często z występującymi tam zabytkami; tego typu rezerwatów jest w Polsce 115 (stan na 2009 wg. GUS),
- leśne – gdzie przedmiotami ochrony są pozostałości i fragmenty dawnych puszcz o charakterze pierwotnym, typy zbiorowisk leśnych oraz stanowiska drzew na granicach zasięgu; tego typu rezerwatów jest w Polsce 712 (stan na 2009 wg. GUS),
- przyrody nieożywionej – gdzie przedmiotami ochrony są odkrywki geologiczne, zjawiska krasowe, gleby, formy skalne, jaskinie, szata naciekowa, stanowiska skamieniałości, przykłady erozji i innych procesów kształtujących powierzchnię ziemi, utwory geologiczne i wydmy; tego typu rezerwatów jest w Polsce 70 (stan na 2009 wg. GUS),
- słonoroślowe – przedmiotami ochrony są słonorośla nadmorskie i śródlądowe; tego typu rezerwatów jest w Polsce 4 (stan na 2009 wg. GUS),
- stepowe – chroniący murawy ciepłolubne, głównie na podłożu wapiennym i gipsowym; tego typu rezerwatów jest w Polsce 33 (stan na 2009 wg. GUS),
- torfowiskowe – chroniące zbiorowiska i gatunki torfowisk niskich, przejściowych i wysokich; tego typu rezerwatów jest w Polsce 167 (stan na 2009 wg. GUS),
- wodne – przedmiotami ochrony są w nim wody jezior, rzek, potoków i morza wraz ze zbiorowiskami roślin i zwierząt w nich występujących; jest ich w Polsce 34 (stan na 2009 wg. GUS),.
Zgodnie z ustawą o ochronie przyrody „Rezerwat przyrody obejmuje obszary zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym, ekosystemy, ostoje i siedliska przyrodnicze, a także siedliska roślin, siedliska zwierząt i siedliska grzybów oraz twory i składniki przyrody nieożywionej, wyróżniające się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, kulturowymi lub walorami krajobrazowymi”. Rezerwat przyrody zostaje powołany na mocy zarządzenia regionalnego dyrektora ochrony środowiska. Obecnie w Polsce w sumie objętych tą formą ochrony jest ponad 1 400 obszarów, obejmujących swą powierzchnią ok. 0,5% naszego kraju. Informacje dotyczące powołania, zmiany granic, zmiany celów ochrony bądź zmniejszenia lub likwidacji rezerwatu przyrody znaleźć można na stronach Biuletynu Informacji Publicznej:
- 16 regionalnych dyrekcji ochrony środowiska,
- 16 urzędów wojewódzkich w zakładce dzienniki urzędowe.
Na terenie parku narodowego oraz w rezerwatach przyrody wprowadza się wiele zakazów, które szczegółowo określone zostały w Art. 15 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 roku o ochronie przyrody (http://isip.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20091511220) . Działalność człowieka na terenie parków narodowych i w rezerwatach przyrody może być prowadzona jedynie w miejscach wyznaczonych w planie ochrony sporządzanym na okres 20 lat.

c) Parki krajobrazowe

Głównym celem funkcjonowania parków krajobrazowych jest ochrona cennych ekosystemów oraz ostoi i stanowisk rzadkich gatunków roślin i zwierząt jak również ochrona wartości historycznych, kulturowych i walorów krajobrazowych obszaru, dla którego zostały one utworzone. Taka forma ochrony przyrody utworzona zostaje, zgodnie z obowiązującym obecnie prawem, w drodze uchwały sejmiku województwa. Poza określeniem nazwy, granic oraz otuliny w uchwale podaje się do wiadomości szczegółowe cele ochrony oraz zakazy obowiązujące na terenie danego parku krajobrazowego. Jest to mniej restrykcyjna forma ochrony przyrody w porównaniu z parkiem narodowym czy rezerwatem przyrody. Na obszarze objętym parkiem krajobrazowym dopuszcza się prowadzenie działalności gospodarczej, jednak istnieje pewien katalog zakazów jakie mogą zostać wprowadzone przez zarządzającego tą formą ochrony przyrody. Listę tych zakazów stanowi Art. 17 ustawy o ochronie przyrody (http://isip.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20091511220). Obecnie w Polsce mamy 121 parków krajobrazowych obejmujących swą powierzchnią ok. 8,3% naszego kraju. Pełną listę parków krajobrazowych znaleźć można pod adresem: http://www.ekoportal.pl/jetspeed/portal/portal/Ekoturystyka/Parki_Krajobrazowe

d) Obszar chronionego krajobrazu

Tą formą ochrony przyrody obejmuje się tereny wyróżniające się walorami przyrodniczymi, krajobrazowymi i kulturowymi oraz zróżnicowanymi ekosystemami, odznaczającymi się niewielkim stopniem zniekształcenia środowiska przyrodniczego, które wartościowe są ze względu na swoje walory turystyczne i wypoczynkowe lub pełnią funkcję korytarzy ekologicznych. Obszar chronionego krajobrazu wyznaczony zostaje w drodze uchwały sejmiku wojewódzkiego, w której poza nazwą i opisem granic zawarte zostają zapisy dotyczące czynnej ochrony ekosystemów oraz zakazy właściwe dla danego obszaru lub jego części. Listę zakazów jakie mogą być wprowadzone na terenie objętym tą formą ochrony zawiera Art. 24 ust 1 ustawy o ochronie przyrody. Istnieją jednak odstępstwa od wprowadzonych zakazów, o których jest mowa w ust 2 i 3 tego artykułu. Obecnie na terenie Polski wyznaczone są 384 obszary chronionego krajobrazu obejmujące ponad 22% powierzchni naszego kraju. .

e) Europejska sieć ekologiczna Natura 2000

Europejska sieć ekologiczna Natura 2000 jest stosunkowo nową formą ochrony przyrody w naszym kraju. Podstawę prawną jej tworzenia stanowią dwa europejskie akty prawne: Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 roku w sprawie ochrony dzikiego ptactwa
(http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2010:020:0007:0025:PL:PDF) – wcześniej Dyrektywa Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 roku w sprawie ochrony dzikiego ptactwa tzw. Dyrektywa Ptasia określająca kryteria stosowane do wyznaczania ostoi dla gatunków ptaków zagrożonych wyginięciem oraz Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 roku w sprawie ochrony siedlisk naturalnych oraz dzikiej fauny i flory tzw. Dyrektywa Siedliskowa określająca zasady ochrony siedlisk przyrodniczych, gatunków roślin i zwierząt (poza ptakami) i ich siedlisk.
(http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2007:218:0015:0016:PL:PDF) Głównym celem utworzenia sieci Natura 2000 jest zapewnienie działań na rzecz zachowania dziedzictwa przyrodniczego Europy poprzez zachowanie we właściwym stanie ochrony zarówno zagrożonych wyginięciem jak również typowych i powszechnie występujących siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt w skali całego kontynentu. Pomimo tego, że idea wyznaczania obszarów Natura 2000 oparta jest na tradycyjnych metodach ochrony (ochrona obszarowa i gatunkowa) to jednym z najważniejszych warunków zapewnienia ochrony siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt jest uczestnictwo lokalnych społeczności w jej tworzeniu oraz czynnej ochronie. Wyznaczanie sieci Natura 2000 odbywa się w trzech etapach. W pierwszym etapie państwa członkowskie przygotowują listę krajową obszarów proponowanych do objęcia siecią. Obszary te wyznaczane są na podstawie danych przyrodniczych zgodnie z kryteriami naukowymi zawartymi w Dyrektywie Siedliskowej. W Polsce za opracowanie projektu listy obszarów Natura 2000 odpowiedzialny jest Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska. Opracowany projekt listy wymaga opinii rad gmin, na których te obszary się znajdują. Następnie minister właściwy do spraw środowiska, po uzyskaniu zgody Rady Ministrów przekazuje listę obszarów Natura 2000 do Komisji Europejskiej. W drugim etapie Komisja Europejska ocenia listę krajową i przekazuje państwom członkowskim zatwierdzoną listę obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty. W trzecim etapie państwa członkowskie mają sześć lat aby formalnie wyznaczyć Specjalny Obszar Ochrony (SOO) tzw. obszar siedliskowy. Inaczej wygląda sytuacja przy wyznaczaniu Obszarów Specjalnej Ochrony (OSO) tzw. obszarów ptasich. Państwa członkowskie mają obowiązek przesłać do Komisji Europejskiej wszystkie obszary, co do, których zastosowania mają kryteria wynikające z Dyrektywy Ptasiej. Obszary te automatycznie stają się OSO i powoływane są w drodze rozporządzenia ministra właściwego do spraw środowiska. W skład europejskiej sieci Natura 2000 w Polsce wchodzi obecnie: 141 obszarów specjalnej ochrony ptaków (tzw. obszarów ptasich) zajmujących 15,6% powierzchni lądowej naszego kraju http://isip.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20081981226 oraz 823 specjalnych obszarów ochrony siedlisk (tzw. obszarów siedliskowych) stanowiących 11,05% powierzchni lądowej Polski. Łącznie obszary Natura 2000 zajmują ok. 19,7 % powierzchni lądowej naszego kraju. Nadzór nad obszarem Natura 2000 lub proponowanym obszarem mającym znaczenie dla wspólnoty, zgodnie z zapisami ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 roku o ochronie przyrody sprawuje:
- regionalny dyrektor ochrony środowiska – na obszarze swojego działania,
- na obszarach morskich – dyrektor urzędu morskiego,
- natomiast w przypadku gdy obszar leży w całości lub obejmuje część parku narodowego – dyrektor tego parku.
Sprawujący nadzór sporządza projekt planu zadań ochronnych na okres 10 lat. Przy sporządzaniu takiego planu nadzorujący obszar Natura 2000 zobowiązany jest do zapewnienia możliwości udziału społeczeństwa w jego tworzeniu na zasadach i w trybie określonym w ustawie z dnia 3 października 2008 roku o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko. W praktyce wszystkie zainteresowane strony prowadzące jakąkolwiek działalność lub mieszkające na obszarze chronionym, powinny brać udział w tworzeniu planu zadań ochronnych od samego początku jego opracowywania. Podejście takie ma na celu zminimalizowanie konfliktów, związanych z jego uzgadnianiem już na etapie jego tworzenia. Plan taki powinien poza informacjami dotyczącymi granic obszaru oraz listą występujących na nim siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt i ich siedlisk zawierać szczegółowe zapisy dotyczące identyfikacji istniejących i potencjalnych zagrożeń dla zachowania właściwego stanu ochrony, cele działań ochronnych oraz opis działań ochronnych ze wskazaniem podmiotów odpowiedzialnych za ich wykonanie i o ile jest to możliwe koszty i źródła finansowania tych prac. W planie zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 powinno określić się jaka forma działalności sprzyjać będzie zachowaniu przedmiotu ochrony dla którego obszar został utworzony.

Na obszarach Natura 2000 nie ma specjalnej listy zakazów, należy jednak unikać działań mogących znacząco negatywnie oddziaływać na cele ochrony, dla, których dany obszar został utworzony. W praktyce oznacza to, że prowadzona na tym terenie działalności nie może pogarszać stanu siedlisk przyrodniczych lub siedlisk gatunków roślin i zwierząt, wpływać negatywnie na gatunki dla których obszar ten został wyznaczony oraz pogarszać integralności obszaru lub jego powiązania z innymi obszarami sieci. Więcej informacji o europejskiej sieci ekologicznej Natura 2000 w Polsce znaleźć można pod adresem: http://www.gdos.gov.pl/Articles/view/1914/Baza_danych

f) Pomniki przyrody

Pomnikami przyrody, w rozumieniu ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 roku o ochronie przyrody są: pojedyncze twory przyrody ożywionej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej lub krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami wyróżniającymi się wśród innych tworów. Pomnikami przyrody ożywionej są najczęściej pojedyncze drzewa lub krzewy, wyróżniające się sędziwym wiekiem, wielkością lub innymi wyjątkowymi cechami. Do tej kategorii zaliczane też są grupy drzew oraz zabytkowe aleje. Pomnikami przyrody nieożywionej są: dużych rozmiarów polodowcowe głazy narzutowe, skałki, groty, jaskinie, źródła, jary, wywierzyska, przełomy rzeczne oraz odsłonięcia warstw geologicznych. Rada gminy, po uzgodnieniu z właściwym regionalnym dyrektorem ochrony środowiska, w drodze uchwały ustanawia lub znosi tę formę ochrony. W stosunku do pomnika przyrody mogą zostać wprowadzone zakazy, które zostały wyszczególnione w Art. 45 ust 1 ustawy o ochronie przyrody. W Polsce objęto tego typu ochroną prawną ponad 34 tysiące obiektów. Informacje dotyczące istniejących lub zlikwidowanych pomników przyrody znaleźć można na stronach Biuletynu Informacji Publicznej:
- 16 regionalnych dyrekcji ochrony środowiska,
- 16 urzędów wojewódzkich w zakładce dzienniki urzędowe.
Czasami informacje takie znajdują się także na stronie internetowej gminy, na której obszarze znajduje się ta forma ochrony.

g) Stanowiska dokumentacyjne

Tą formą ochrony objęte są miejsca występowania formacji geologicznych, nagromadzenia skamieniałości lub tworów mineralnych, ważne pod względem naukowym i dydaktycznym oraz miejsca występowania kopalnych szczątków roślin lub zwierząt. Tak samo jak w przypadku pomników przyrody, rada gminy, po uzgodnieniu z właściwym regionalnym dyrektorem ochrony środowiska, w drodze uchwały ustanawia lub znosi tę formę ochrony. Zakazy jakie mogą zostać wprowadzone dla stanowiska dokumentacyjnego wyszczególnione zostały w Art. 45 ust 1 ustawy o ochronie przyrody. W Polsce obecnie jest 240 takich stanowisk. Informacje dotyczące istniejących lub zlikwidowanych stanowisk dokumentacyjnych znaleźć można na stronach Biuletynu Informacji Publicznej:
- 16 regionalnych dyrekcji ochrony środowiska,
- 16 urzędów wojewódzkich w zakładce dzienniki urzędowe.
Czasami informacje takie znajdują się także na stronie internetowej gminy, na której obszarze znajduje się ta forma ochrony.

h) Użytki ekologiczne

Użytki ekologiczne chronią cenne pod względem przyrodniczym, ale nie kwalifikujące do objęcia ochroną rezerwatową tereny stanowiące pozostałości ekosystemów mających znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej. Tą formą ochrony mogą zostać objęte m.in. naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i śródleśne oczka wodne, kępy drzew i krzewów, bagna, torfowiska, wydmy, płaty nieużytkowanej roślinności, starorzecza, wychodnie skalne, skarpy, kamieńce, siedliska przyrodnicze jak również stanowiska rzadkich lub chronionych roślin, zwierząt i grzybów ich miejsca rozmnażania, lub sezonowego przebywania. Procedura ustanawiania bądź likwidowania tej formy ochrony jest taka sama jak w przypadku pomnika przyrody czy stanowiska dokumentacyjnego, natomiast lista zakazów jakie mogą zostać wprowadzone znajduje się w Art. 45 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody.
W Polsce, według danych opublikowanych przez GUS w 2009 roku, było 6 628 użytków ekologicznych.

i) Zespoły przyrodniczo – krajobrazowe

Znacznie mniejsze od parków krajobrazowych obejmujące fragmenty krajobrazu naturalnego i kulturowego, które ze względu na walory widokowe i estetyczne, zostały objęte ochroną. Objęcie cennego przyrodniczo terenu tą formą ochrony, stosowane jest niekiedy jako „tymczasowe zabezpieczenie” dla obszaru mogącego w przyszłości stać się rezerwatem przyrody. Zespół przyrodniczo – krajobrazowy powoływany jest na mocy uchwały rady gminy, a listę zakazów, które powołujący dany obszar chroniony może wprowadzić zapisany jest w Art. 45 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody. W Polsce tą formą ochrony przyrody objęte jest 287 obszarów.

j) Ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów

Ochrona gatunkowa, jako odrębna forma ochrony przyrody, ma na celu zachowanie właściwego stanu ochrony dziko występujących gatunków roślin, zwierząt i grzybów oraz ich siedlisk a także zachowanie różnorodności gatunkowej i genetycznej.
Gatunki dziko występujących roślin:
- objętych ochroną ścisłą, z wyszczególnieniem gatunków wymagających ochrony czynnej,
- objętych ochroną częściową,
- objętych ochroną częściową, które mogą być pozyskiwane, oraz sposoby ich pozyskiwania,
- wymagających ustalenia stref ochrony ich ostoi lub stanowisk,
- zakazy właściwe dla poszczególnych gatunków, sposoby ich ochrony, w tym wielkość stref ochrony, określone zostały w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. Dz. U. 2004r. nr 168 poz. 1764. http://isip.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20041681764&min=1
Gatunki dziko występujących zwierząt:
- objętych ochroną ścisłą, z wyszczególnieniem gatunków wymagających ochrony czynnej,
- objętych ochroną częściową,
- objętych ochroną częściową, które mogą być pozyskiwane, oraz sposoby ich pozyskiwania,
- ptaków, które mogą być sprzedawane, transportowane i przetrzymywane w celach handlowych, jeżeli zostały legalnie upolowane,
- wymagających ustalenia stref ochrony ostoi miejsc rozrodu lub regularnego przebywania,
- zakazy właściwe dla poszczególnych gatunków, sposoby ich ochrony, w tym wielkość stref ochrony, określone zostały w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. Dz. U. 2004 nr 220 poz. 2237 http://isip.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20042202237 i Gatunki dziko występujących grzybów:,
- objętych ochroną ścisłą,
- objętych ochroną częściową,
- objętych ochroną częściową które mogą być pozyskiwane, oraz sposoby ich pozyskiwania,
- wymagających ustalenia stref ochrony ich ostoi lub stanowisk,
określone zostały w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. Dz. U. 2004 nr 168 poz.1765 http://isip.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20041681765&min=1.

Spis aktów wykonawczych dotyczących ochrony zadrzewień

Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 22 września 2004 roku w sprawie trybu nakładania administracyjnych kar pieniężnych za usuwanie dzrewdrzew lub krzewów bez wymaganego zezwolenia oraz za zniszczenie terenów zieleni, zadrzewień albo drzew lub krzewów. http://isip.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20042192229&min=1
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 13 października 2004 r. w sprawie stawek opłat dla poszczególnych rodzajów i gatunków drzew. http://isip.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20042282306&min=1
Obwieszczenie Ministra Środowiska z dnia 15 października 2010 r. w sprawie stawek opłat za usuniecie drzew i krzewów oraz stawek kar za zniszczenie zieleni na rok 2011.
http://isip.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WMP20100760954&min=1

IV. Dodatkowe informacje:

Dodatkowe informacje uzyskać można w:

Ministerstwie Ochrony Środowiska: www.mos.gov.pl

Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska: www.gdoś.gov.pl

Centrum Informacji o Środowisku: www.cios.gov.pl

Oraz oraz na stronach internetowych:

Ekomapa: http://mapa.ekoportal.pl/

Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody: http://crfop.gdos.gov.pl/

Państwowy Monitoring Środowiska – Monitoring gatunków i siedlisk przyrodniczych: http://www.iop.krakow.pl/cn2000/monitoring/ZestawienieWynikow.aspx

Geoportal: http://geoportal.gov.pl/

Jan Balcerzak

grudzień 2010

Wybrane zagadnienia na stronach resortu środowiska

• PRZYRODA
• LASY W OCHRONIE ŚRODOWISKA
• OCHRONA PRZED POWODZIĄ
• ODPADY /GOSPODARKA ODPADAMI
• POWIETRZE
• PROMIENIOWANIE
• WODA
• GEOLOGIA
• OCHRONA GLEB
• GMO