Regulacje prawne i programy związane z ochroną wód

Autor: Aleksandra Skowysz

 

Wprowadzenie    kwadrat_fiol    Zasoby wodne      kwadrat_fiol    Retencjonowanie wód - mała retencja wodna   kwadrat_fiol    Regulacje prawne ochrony wód    kwadrat_fiol    Zasady ochrony wód    kwadrat_fiol    Sposoby korzystania z wód    kwadrat_fiol    Zarządzanie zasobami wodnymi    kwadrat_fiol    Planowanie w gospodarowaniu wodami     kwadrat_fiol    Naruszenia przy korzystaniu z wód    kwadrat_fiol    Zarządzanie jakością wody w kąpieliskach

 

1. Ochrona wód przed zanieczyszczeniami pochodzącymi z rolnictwa

 

Dyrektywa Rady 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. dotycząca ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego zwana Dyrektywą Azotanową zobligowała Polskę m.in. do wyznaczenia na swoim terytorium obszarów szczególnie narażonych na azotany pochodzenia rolniczego, z których odpływ azotu ze źródeł rolniczych do wód należy ograniczyć (tzw. OSN).

 

Krajowe programy działań

W ramach wdrażania ww. dyrektywy w Polsce wyznaczono wstępnie 21 OSN-ów. Obszary te zajmowały wówczas ok. 2 % powierzchni kraju i formalnie wyznaczone zostały poprzez 11 rozporządzeń dyrektorów poszczególnych regionalnych zarządów gospodarki wodnej RZGW, wydanych na przełomie 2003/2004. W ramach dotychczasowych działań opracowano również, dostosowany do zaleceń Dyrektywy Azotanowej, Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej, który rozpowszechniony został wśród rolników.

W 2008 r. przeprowadzono weryfikację istniejących obszarów szczególnie narażonych na azotany pochodzenia rolniczego poprzez m.in. wyznaczenie ich w zlewniach rzek wg obrębów geodezyjnych a nie granic gmin, jak w 2004 r. Tym samym obecnie obowiązuje 19 OSN-ów o całkowitej powierzchni 4623,14 km2, co stanowi ok. 1,49 % obszaru kraju.

 

System prawny

Zasadnicze regulacje prawne związane z problematyką objętą Dyrektywą Azotanową wynikają z art. 47 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne (Dz. U. z 2010 r., Nr 182, poz. 1228, z późn. zm.) oraz z następujących aktów wykonawczych:

  • rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie kryteriów wyznaczania wód wrażliwych na zanieczyszczenie związkami azotu ze źródeł rolniczych (Dz. U. z 2002 r., Nr 241, poz. 2093);
  • rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie szczegółowych wymagań, jakim powinny odpowiadać programy działań mających na celu ograniczenie odpływu azotu ze źródeł rolniczych (Dz. U. z 2003 r., Nr 4, poz. 44).

Ponadto w kwestiach ograniczania zanieczyszczenia wód związkami azotu pochodzącymi ze źródeł rolniczych istotne są regulacje prawne wynikające z:

  • ustawy z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu (Dz. U. z 2007 r., Nr 147, poz. 1033), w tym z rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 kwietnia 2008 r. w sprawie szczegółowego sposobu stosowania nawozów oraz prowadzenia szkoleń z zakresu ich stosowania (Dz. U. z 2008 r., Nr 80, poz. 479);
  • ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U. z 2010 r., Nr 243, poz. 1623), w tym z rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 7 października 1997 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budowle rolnicze i ich usytuowanie (Dz. U. z 1997 r., Nr 132, poz. 877, z późn. zm.).

Więcej informacji na temat wdrażania Dyrektywy Azotanowej - na stronie Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej.

 

2. Ochrona wód przed zanieczyszczeniami o charakterze bytowym i komunalnym

 

Dyrektywa Rady z dnia 21 maja 1991 r. dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych (91/271/EWG), zwana Dyrektywą Ściekową, wymaga od państw członkowskich identyfikacji potrzeb w zakresie uporządkowania gospodarki ściekowej, odnoszących się głównie do kwestii związanych z potrzebą skanalizowania kraju oraz budowy nowych lub modernizacji już istniejących oczyszczalni ścieków. Ponadto dyrektywa ta narzuciła konieczność osiągnięcia właściwych standardów jakości ścieków odprowadzanych do środowiska wodnego z oczyszczalni ścieków oraz zapewnienie 75% redukcji całkowitego ładunku azotu i fosforu w ściekach komunalnych pochodzących z całego terytorium państwa w celu ochrony wód powierzchniowych, w tym wód morskich, przed eutrofizacją.

 

Krajowe programy działań

W Polsce realizacja postanowień ww. dyrektywy polegała na opracowaniu Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków Komunalnych (KPOŚK), który został w dniu 16 grudnia 2003 r. zatwierdzony przez Rząd RP. Program ten zawiera wykaz aglomeracji1 o RLM2 powyżej 2 000, wraz z listą niezbędnych przedsięwzięć w zakresie budowy, rozbudowy lub modernizacji oczyszczalni ścieków komunalnych oraz budowy i modernizacji zbiorczych systemów kanalizacyjnych, jakie należy zrealizować w tych aglomeracjach w terminie do końca 2015 r. Zasadniczym celem, któremu służy realizacja KPOŚK jest redukcja zanieczyszczeń biodegradowalnych odprowadzanych do środowiska z oczyszczalni komunalnych o RLM powyżej 2 000 oraz redukcja o 75% związków azotu i fosforu emitowanych do środowiska.

Dla wypełnienia pozostałych potrzeb wymagań Dyrektywy Ściekowej opracowano także :

  • Program wyposażenia w oczyszczalnie ścieków aglomeracji o RLM poniżej 2 000, posiadających w dniu przystąpienia Polski do UE systemy kanalizacji sanitarnej;
  • Program wyposażenia zakładów przemysłu rolno-spożywczego, emitujących wraz ze ściekami bezpośrednio do wód ładunek zanieczyszczeń o wielkości 4000 RLM, w urządzenia zapewniające wywiązanie się z wymogów ochrony wód regulowanych polskim prawem.

Zgodnie z drugą Aktualizacją KPOŚK (AKPOŚK 2009), która została zatwierdzona przez Radę Ministrów w dniu 2 marca 2010 r., programem objętych jest łącznie 1635 aglomeracji. Największe znaczenie w implementacji dyrektywy 91/271/EWG przypisane jest osiągnięciu odpowiednich standardów wyposażenia w zbiorcze systemy kanalizacyjne i oczyszczalnie ścieków aglomeracjom o RLM powyżej 15 000, gdyż generowany przez nie ładunek zanieczyszczeń ulegających biodegradacji sięga aż 87%. Realizacja AKPOŚK 2009 ma zapewnić do 2015 r. obsługę systemami kanalizacyjnymi i oczyszczalniami ścieków ok. 28,7 mln mieszkańców Polski, w tym blisko 100% ludności miejskiej i ok. 60% ludności wiejskiej.

Dodatkowo w Dyrektywie Ściekowej wskazano również ogólne normy postępowania ze ściekami komunalnymi (w tym standardy jakości dla tych ścieków) oraz ze ściekami przemysłowymi biologicznie rozkładalnymi. W przypadku emisji substancji szkodliwych do wód z zakładów przemysłowych duże znaczenie ma identyfikacja źródeł zanieczyszczeń.

 

System prawny

Zasadniczo wynika on z art. 43 Prawa wodnego oraz następujących aktów:

  • rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 1 lipca 2010 r. w sprawie sposobu wyznaczania obszaru i granic aglomeracji (Dz. U. z 2010 r., Nr 137, poz. 922);
  • obwieszczenia Ministra Środowiska z dnia 2 lipca 2010 r. w sprawie ogłoszenia krajowego programu oczyszczania ścieków komunalnych oraz jego dwóch aktualizacji (M.P. z 2010 r., Nr 58, poz. 775).

Standardy emisyjne dla ścieków komunalnych odprowadzanych z oczyszczalni do wód lub do ziemi wyszczególnione zostały w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 24 lipca 2006 r. w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi, oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego (Dz. U. z 2006 r., Nr 137, poz. 984, z późn. zm.) - głównie w załączniku 1.

Ponadto w problematyce dotyczącej ścieków komunalnych zastosowanie będą miały przepisy ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (Dz. U. z 2006 r., Nr 123, poz. 858, z późn. zm.) oraz aktów wykonawczych do niej.

Więcej informacji na temat wdrażania Dyrektywy Ściekowej - na stronie Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej.

 

3. Ochrona wód przed zanieczyszczeniami o charakterze przemysłowym

 

Dyrektywa 76/464/EWG z dnia 4 maja 1976 r. w sprawie zanieczyszczenia spowodowanego przez niektóre niebezpieczne substancje odprowadzane do środowiska wodnego Wspólnoty (dyrektywa ta została skodyfikowana dyrektywą 2006/11/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 lutego 2006 r.) wraz z tzw. dyrektywami „córkami” reguluje zagadnienia dotyczące zrzutu do środowiska wodnego substancji niebezpiecznych, które mogą występować w ściekach przemysłowych, a także komunalnych. Wytyczne zamieszczone w dyrektywach „córkach” uległy zmianie, a w dalszej kolejności dyrektywy zostaną uchylone zgodnie z Dyrektywą 2008/105/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie środowiskowych norm jakości w dziedzinie polityki wodnej.

 

Krajowe programy działań

Dyrektywa ta zasdniczo odnosi się do sektora przemysłowego jako generującego ścieki obciążone tego rodzaju substancjami. W skali kraju nie powstał odrębny program działań inwestycyjnych, zbliżony do KPOŚK. Działania mające na celu ograniczenie emisji zanieczyszczeń w ściekach przemysłowych są realizowane indywidualnie przez przedsiębiorców, a zakładane efekty ekologiczne są wymuszane m.in. poprzez:

  • system pozwoleń zintegrowanych wynikający ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2008 r., Nr 25, poz.150, z późn. zm.);
  • system pozwoleń wodnoprawnych wynikający z Prawa wodnego;
  • system finansowo prawny (opłaty ekologiczne);
  • kary administracyjne za niedotrzymanie warunków pozwoleń.

Zakłady przemysłowe obowiązane są do stosowania Najlepszych Dostępnych Technik (BAT – Best Available Technoloques), które mogą być wykorzystywane jako podstawa ustalenia granicznych wartości emisyjnych, mających na celu eliminowanie lub jeżeli nie jest to możliwe to ograniczanie emisji i wpływu tych obiektów na środowisko.

 

System prawny

Zasadniczo obejmuje m.in. art. 38 c, art. 45, art. 45a Prawa wodnego oraz następujące akty wykonawcze do niego:

  • rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 24 lipca 2006 r. w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi, oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego (Dz. U. z 2006 r., Nr 137, poz. 984, z późn. zm.);
  • rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 27 lipca 2004 r. w sprawie dopuszczalnych mas substancji, które mogą być odprowadzane w ściekach przemysłowych (Dz. U. z 2004 r., Nr 180, poz. 1867);
  • rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 10 listopada 2005 r. w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego, których wprowadzanie w ściekach przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych wymaga uzyskania pozwolenia wodnoprawnego (Dz. U. z 2005 r., Nr 233, poz. 1988, z późn. zm.)

System prawny wynikający z przepisów Prawa ochrony środowiska mający na celu ograniczenie emisji zanieczyszczeń w ściekach przemysłowych, polega m.in. na stosowaniu najlepszych dostępnych technik (art. 204-207) i uzyskiwaniu pozwoleń zintegrowanych – art. 201-203 oraz art. 208-211.


1. Aglomeracja - oznacza zgodnie z art. 43 ust. 2 Prawa wodnego teren, na którym zaludnienie lub działalność gospodarcza są wystarczająco skoncentrowane, aby ścieki komunalne były zbierane i przekazywane do oczyszczalni ścieków komunalnych.

2. Równoważna liczba mieszkańców to liczba wyrażająca wielokrotność ładunku zanieczyszczeń w ściekach odprowadzanych z obiektów przemysłowych i usługowych w stosunku do jednostkowego ładunku zanieczyszczeń w ściekach z gospodarstw domowych, odprowadzanych od jednego mieszkańca w ciągu doby. W Polsce przyjęto ładunek BZT5 pochodzący od 1 mieszkańca równy 60 g O2/dobę (za Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 2 marca 1999 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Statystycznej Dotyczącej Działalności i Urządzeń Związanych z Ochroną Środowiska (Dz. U. z 1999 r., Nr 25, poz. 218)). W taki sam sposób zdefiniowano jednostkowy RLM w art. 43 ust. 2 Prawa wodnego.