Retencjonowanie wód - mała retencja wodna

Autor: Wanda Bielakowska

 

Wprowadzenie    kwadrat_fiol    Zasoby wodne      kwadrat_fiol    Retencjonowanie wód - mała retencja wodna   kwadrat_fiol    Regulacje prawne ochrony wód    kwadrat_fiol    Zasady ochrony wód    kwadrat_fiol    Sposoby korzystania z wód    kwadrat_fiol    Zarządzanie zasobami wodnymi    kwadrat_fiol    Planowanie w gospodarowaniu wodami     kwadrat_fiol    Naruszenia przy korzystaniu z wód    kwadrat_fiol    Zarządzanie jakością wody w kąpieliskach

 

  1. Retencja wodna

  2. Mała retencja wodna

    2.1. Informacje ogólne

    2.2. Definicja małej i dużej retencji

    2.3. Rodzaje małej retencji wodnej

    2.4. Formy małej retencji wodnej

  3. Ocena aktualnego stanu małej retencji wodnej

    3.1. Zmiany stanu małej retencji wodnej - rys historyczny

    3.2. Stan aktualny

    3.3. Kluczowe dokumenty oraz akty prawne wpływające na stan Małej Retencji Wodnej

    3.4. Program rozwoju małej retencji

    3.5. Kluczowe działania oraz źródła ich finansowania wpływające na stan Małej Retencji Wodnej

    3.6. Propozycje dalszych działań dotyczących poprawy stanu Małej Retencji Wodnej

  4. Literatura dotycząca małej retencji wodnej

  5. Źródła wykorzystanych danych

 

  1. Retencja wodna

    Retencja wodna jest to zdolność dorzecza do zatrzymania wody. Zależy ona od ukształtowania powierzchni i pokrycia szatą roślinną, istotny wpływ ma również działalność człowieka.

    Pomimo dobrych warunków naturalnych, bardzo ograniczona jest retencja wód i jej magazynowanie. Całkowita pojemność zbiorników retencyjnych wynosząca ok. 4 mld m3 to tylko 6,5% objętości średniego rocznego odpływu, przy potencjalnych możliwościach zmagazynowania 15%. Niska retencja nie zapewnia skutecznych możliwości reagowania na występujące lokalnie deficyty wody oraz ograniczania skutków nadmiaru wód w okresach wezbrań.

    Działania w zakresie retencji wodnej są działaniami kompleksowymi i wymagają współpracy specjalistów, m.in. hydrotechników, ichtiologów, leśników, botaników i zoologów. Jedynie ich wspólne działania mogą dać szansę na właściwe gospodarowanie terenami zlewni oraz zwiększanie różnorodności biologicznej. Ważne jest również, ze względu na środowisko przyrodnicze, aby w jak najmniejszym stopniu wykorzystywać rozwiązania techniczne, w postaci stałych budowli o charakterze przegród poprzecznych. Natomiast zdecydowanie należy promować zwiększenie retencji, poprzez renaturyzację koryt małych cieków wodnych (np. umożliwianie naturalnych wylewów), utrzymanie tarasów zalewowych oraz ich naturalne formowanie i odtwarzanie, co ma duże znaczenie również z punktu widzenia ochrony przeciwpowodziowej.

    Zaspokojenie potrzeb wszystkich użytkowników wody opiera się przede wszystkim na magazynowaniu wody w odpowiedniej ilości i o odpowiedniej jakości, zarówno w zbiornikach retencyjnych (zaspokojenie głównie potrzeb komunalnych i ochrona przeciwpowodziowa), jak również pod powierzchnią gruntów w profilu glebowym (zaspokojenie potrzeb rolnictwa).

  2. Mała retencja wodna

    2.1. Informacje ogólne

    Przyspieszenie obiegu wody w zlewni poprzez obniżenie jej zdolności retencyjnych (wylesienia, urbanizacja, degradacja gleb, likwidacja oczek wodnych, małych piętrzeń itd.) wpływa niekorzystnie na zmianę struktury bilansu wodnego. Zahamowanie tej niekorzystnej tendencji możliwe jest m.in. poprzez upowszechnianie stosowania prostych metod odbudowy retencji w zlewni oraz ochronę ekosystemów, przede wszystkim takich jak lasy łęgowe czy mokradła. Odbudowa retencji to działanie spójne z wymogami Ramowej Dyrektywy Wodnej stanowiącej o ochronie wód i ekosystemów od wody zależnych oraz zalecającej podejmowanie takich działań, które doprowadzą do osiągnięcia (do 2015 r.), dobrego stanu i potencjału wód. Mała retencja wodna doskonale wpisuje się w zasady, które promuje Ramowa Dyrektywa. Więcej informacji na temat zakresu wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej można uzyskać na stronie Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej.

    Dodatni wpływ oddziaływań małej retencji, powodujących zwiększenie zdolności retencyjnych małych zlewni na bilans wodny, nie budzi wątpliwości i jest szeroko akceptowany. Nie należy jednak przeceniać roli małej retencji. Jej rola w kształtowaniu globalnych zasobów wodnych kraju jest znikoma, a jako forma retencji niesterowalnej ma skromne znaczenie w ochronie przeciwpowodziowej. Jej siłą jest suma oddziaływań lokalnych, która wywiera znaczący wpływ na rolnictwo, leśnictwo i środowisko naturalne.

    2.2. Definicja małej i dużej retencji

    „Duża” i „mała” retencja są pojęciami umownymi, gdyż nie zostały jednoznacznie określone definiujące ją parametry. Mała retencja wodna definiowana jest w różny sposób, zawsze jednak sprowadza się do zmniejszania odpływu wód powierzchniowych utrzymując równowagę środowiska przyrodniczego poprzez zapewnienie możliwości ochrony i odnowy zasobów wodnych. Jest to zdolność do gromadzenia, przetrzymywania i odprowadzania wody w określonym miejscu i czasie na powierzchni, w glebie, wodach podziemnych, roślinności i ściółce leśnej.

    Jedną z pierwszych definicji jest definicja podana przez Ministerstwo Rolnictwa z 1974 r., która brzmi następująco: „Mała retencja to zabiegi polegające na budowie i odbudowie prostych urządzeń hamujących bezużyteczny odpływ wód ciekami lub gromadzących wodę opadową w stawach i w lokalnych zagłębieniach terenowych”.

    Waldemar Mioduszewski (IMUZ) pisał, iż: „Za małą retencję uznać można wszelkie rodzaje magazynowania wody bez możliwości bieżącej regulacji objętości retencyjnej. Inaczej mówiąc, działania poprawiające bilans wodny zlewni i zwiększające zasoby wodne głównie na skutek zmiany szybkiego spływu powierzchniowego na powolny odpływ gruntowy można zaliczyć do małej retencji”.

    Piotr Kowalczak (IMGW w Poznaniu) zaproponował natomiast: „Mała retencja jest to wydłużenie czasu i drogi obiegu wody i zanieczyszczeń w zlewni, mające na celu poprawę stosunków wodnych w zlewni, oczyszczenie wód przy wykorzystaniu właściwości zlewni (naturalnych i sztucznych) i regulację transportu rumowiska”.

    W Programie Małej Retencji Województwa Małopolskiego z 2004 roku znajdujemy następującą charakterystykę: „Małą retencję można zdefiniować jako przedsięwzięcia mające na celu wydłużenie czasu obiegu wody poprzez zwiększenie zdolności do zatrzymywania wód opadowych (spowolnienie odpływu), zatrzymywanie zanieczyszczeń oraz ograniczenie strat energii wody i ruchu rumowiska. Oznacza ona nie tylko retencjonowanie wód powierzchniowych za pomocą zbiorników wodnych lub podpiętrzanie cieków, lecz również zabiegi agrotechniczne i fitomelioracyjne oraz zalesienia dla zwiększenia retencji gruntowej, regulację cieków polegającą na zmianie przekrojów poprzecznych koryt i ich spadków podłużnych oraz wykorzystanie naturalnych terenów zalewowych”.

    W latach ubiegłych podejmowane były próby określenia parametrów charakteryzujących „małą retencję”, a kryterium najczęściej stosowanym była pojemność zbiornika, wyrażona w m3. Niekiedy brano pod uwagę wysokość zapory. W różnych krajach kryterium pojemności kształtuje się bardzo różnie, generalnie jednak tą granicą jest pojemność 10 mln m3. W Polsce umownie przyjęta została wartość określona w Porozumieniu z dnia 21 grudnia 1995 roku między Ministrem Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej a Ministrem Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa dotyczącym współpracy w zakresie małej retencji. Porozumienie to przyjmuje wielkość graniczną pojemności małych zbiorników wodnych równą 5 mln m3. Z tego można wnioskować, że wszystko powyżej tej umownej wielkości, to „duża retencja”.

    2.3. Rodzaje małej retencji wodnej

    Większość wód z terytorium kraju, odprowadzana jest do morza. Sztuczne zbiorniki retencyjne gromadzące zaledwie 6,5 % średniego odpływu rocznego, usytuowały nas na jednym z ostatnich miejsc w Europie w kategorii wielkości posiadanych zasobów dyspozycyjnych.

    Racjonalnie prowadzona gospodarka wodna polegać powinna na tworzeniu zasobów wodnych zarówno w dużych jak i w obrębie małych systemów wodnych. Podstawowym celem tych ostatnich jest zatrzymanie jak największej ilości wody w jej powierzchniowym i podpowierzchniowym obiegu. Stosunkowo często (co 3–4 lata) występują braki wody ograniczające produkcję rolniczą. Szacuje się, że co najmniej 3–4% użytków rolnych (około 500-700 tys. ha) powinno być w niedalekiej przyszłości nawadniane, bowiem ewapotranspiracja na większości obszarów Polski w okresie wegetacji jest większa od opadów atmosferycznych. Wzrasta więc potrzeba stosowania małej retencji wodnej, wszędzie tam gdzie wpłynie to na zmniejszenie poboru wody (w okresie letnim) z rzek. Biorąc pod uwagę czytelne już zmiany klimatu, może okazać się, że o rozmiarze nawodnień nie będą decydowały rzeczywiste potrzeby, lecz ilość wody jaką dysponujemy i możemy na nawodnienia przeznaczyć. I tu istotną rolę powinny odgrywać działania z zakresu małej retencji wodnej, podejmowane planowo i realizowane konsekwentnie.

    Małą retencję wodną podzielić można na: krajobrazową, czyli wynikającą z ukształtowania terenu zlewni rzecznej oraz jej zagospodarowania i użytkowania, glebową, wynikającą z magazynowania wody w strefie nienasyconej profilu glebowego, wód podziemnych, która wynika z magazynowania wody w warstwach wodonośnych pierwszego i dalszych poziomów oraz wód powierzchniowych, polegającą na gromadzeniu wody w zbiornikach wodnych i ciekach, na których wykonano budowle umożliwiające regulację poziomów i odpływów wody.

    Poprawa bilansu wodnego metodami małej retencji jest działaniem proekologicznym, nie zagrażającym środowisku przyrodniczemu. Najbardziej korzystnymi metodami zwiększania retencji są:

    • retencja na terenach leśnych – powodująca znaczny wzrost bioróżnorodności w lasach, ich odporności, zwiększająca przepływy w okresach posusznych;

    • retencja na gruntach uprzednio zmeliorowanych torfowisk, wilgotnych łąk i pastwisk przyczyniająca się do odtworzenia ekosystemów podmokłych;

    • retencja glebowa przeciwdziałająca stepowieniu i erozji gleb;

    • retencja w dolinach rzecznych - stwarzająca szansę na zachowanie naturalnych ekosystemów dolin rzecznych, korytarzy ekologicznych i utrzymanie reżimu hydrologicznego zbliżonego do naturalnego, stwarza też możliwość zachowania rzadkich już lasów łęgowych, typowego przekroju poprzecznego doliny z zespołem i zbiorowiskami roślinnymi typowymi dla kolejnych stref doliny rzecznej, torfowisk, podmokłych łąk, pastwisk, napełnianie wodą i przepłukiwanie starorzeczy, podnoszenie poziomu wód gruntowych w dolinie, itp.

    Zabiegi związane z małą retencją wodną można podzielić na techniczne i nietechniczne. Do działań technicznych zalicza się większość prac z zakresu hydrotechniki i melioracji, powodujących zahamowanie odpływu wód powierzchniowych i zwiększenie dopływu wód opadowych do warstw wodonośnych. Są to głównie: retencjonowanie wód powierzchniowych przez budowę małych zbiorników wodnych, podpiętrzanie jezior itp.; wznoszenie budowli piętrzących na ciekach, rowach i kanałach (retencja korytowa); regulowanie odpływu wody z systemów drenarskich i sieci rowów odwadniających; zwiększanie zasilania zbiorników wód podziemnych przez budowę stawów i studni infiltracyjnych; ograniczenie szybkiego odpływu wód deszczowych z powierzchni uszczelnionych (dachy, place, ulice) poprzez umożliwienie wsiąkania wody. Prawidłowe zagospodarowanie i użytkowanie zlewni może zwiększyć pojemność retencyjną gleb oraz zasilanie wód podziemnych.

    Do działań nietechnicznych zalicza się metody agrotechniczne i planistyczne. Metody agrotechniczne to: zwiększenie retencji glebowej poprzez poprawę struktury gleb, wzrost zawartości próchnicy w glebie; ograniczenie spływu powierzchniowego i zwiększenie zasilania wód podziemnych poprzez stosowanie zabiegów przeciwerozyjnych i uprawę poplonów; zmniejszenie ewapotranspiracji poprzez odpowiedni dobór roślin i ograniczenie parowania z powierzchni gleby.

    Metody planistyczne to prawidłowe kształtowanie ładu przestrzennego obszarów wiejskich, dzięki któremu zostanie zahamowany szybki odpływ wód opadowych i roztopowych. Do takich działań można m.in. zaliczyć: kształtowanie odpowiedniego układu pól ornych, użytków zielonych i lasów, prawidłowe projektowanie infrastruktury komunikacyjnej, tworzenie roślinnych pasów ochronnych (krzewy, drzewa), tworzenie zadarnionych pasów spływów wód powierzchniowych wraz z budowlami hamującymi ten spływ, tworzenie użytków ekologicznych, w tym odtworzenie oczek wodnych, mokradeł, obszarów zalewowych itp.

    2.4. Formy małej retencji wodnej

    Woda na terenie zlewni może być retencjonowana (przetrzymywana przez określony czas) na powierzchni terenu (obszary bagienne, zagłębienia terenowe), w glebie (wilgoć glebowa), w ciekach i naturalnych oraz sztucznych zbiornikach wodnych (wody powierzchniowe), a także w geologicznych warstwach wodonośnych (wody podziemne). Zwiększanie zasobów retencjonowanej wody może odbywać się za pomocą bardzo zróżnicowanych form. Nniektóre z nich przedstawiono poniżej.

    2.4.1. Zbiorniki wodne

    Spośród różnych form retencjonowania znaczącą rolę odgrywają małe zbiorniki wodne. Tworzą one cenne przyrodniczo lokalne enklawy wodne charakteryzujące się bogatą różnorodnością biologiczną, poprawiają bilans wodny, mają zastosowanie gospodarcze oraz duże znaczenie dla życia wielu gatunków roślin i zwierząt. Zawsze stanowiły ważny element w otoczeniu człowieka i przez całe stulecia były budowane na potrzeby gospodarcze oraz w celach estetycznych wzbogacających i urozmaicających krajobraz. Ponadto piętrzenie zbiornika stwarza warunki dla pozyskania czystej ekologicznie energii elektrycznej. Można rozróżnić następujące typy małych zbiorników wodnych:

    • zbiorniki zaporowe powstające na skutek przegrodzenia koryta i doliny rzeki (cieku) budowlą piętrzącą, którą zazwyczaj jest grobla (zapora) ziemna oraz budowla upustowa,

    • stawy (zbiorniki kopane) powstające w wyniku wykonania wykopu w naturalnym podłożu i wypełnieniu go wodą. Nie następuje tu piętrzenie powyżej powierzchni terenu,

    • zbiorniki na ciekach (rowach) utworzone przez stałe przegrodzenie koryta cieku (rowu) budowla piętrzącą, nie powodujące zalania terenów przyległych,

    • zbiorniki suche spowalniające odpływ wód wezbraniowych (przez ich przechwytywanie). Zbiorniki wodne mogą być budowane w różnych celach i ich wykorzystywanie może być wielorakie. Najważniejsza funkcja jaką spełniają, to poprawa bilansu wodnego w najbliższym otoczeniu.

    Inne funkcje, to:

    zaspokojenie potrzeb wodnych rolnictwa i środowiska przyrodniczego,
    zwiększenie zasilania warstw wodonośnych,
    oddziaływanie na reżim przepływu w małej rzece,
    poprawa jakości wody w rzekach (zatrzymywanie związków biogennych (azot i fosfor) oraz środków ochrony roślin spływających z pól uprawnych,
    ograniczanie zjawiska erozji wodnej,
    zwiększanie biologicznej różnorodności krajobrazu rolniczego,
    tworzenie enklaw o bardzo dużych walorach przyrodniczych,
    tworzenie miejsc dla rozwoju rekreacji i turystyki,
    zaspokajanie niektórych potrzeb gospodarczych (hodowla ryb, zbiorniki przeciwpożarowe, nawodnienia, hydroenergetyka itp.),

    • Źródła zasilania małych zbiorników mogą być różne w zależności od przeznaczenia, lokalizacji lub też celu jego budowy,

    • zbiorniki zaporowe napełniane bezpośrednio wodami płynącymi w cieku,

    zbiorniki kopane bardzo często zasilane są wodami podziemnymi i budowane na obszarach o wysokim zaleganiu wód gruntowych,
    bardzo małe zbiorniki (np. ozdobne) mogą być zasilane wodami pobieranymi z ujęć wód podziemnych (studni),
    źródłem zasilania zbiorników mogą być również wody odprowadzane z rolniczych systemów drenarskich, spływów powierzchniowych itp.
    Małe zbiorniki wodne stanowią cenny element krajobrazu rolniczego i leśnego oraz miejskiego. Dlatego też budowle i urządzenia powinny być tak zaprojektowane, aby komponowały się ze środowiskiem i nie wprowadzały dysonansu.

    2.4.2. Jeziora

    Retencja jeziorowa wynikająca głównie z piętrzenia jezior naturalnych, podobnie jak retencja zbiornikowa, wpływa korzystnie nie tylko na hydrologię wód płynących (wyrównanie odpływu), lecz również na reżim wód podziemnych. Uzyskanie dodatkowej retencji dzięki spiętrzaniu jezior jest możliwe tylko na pojezierzach, a więc na obszarach już obfitujących w wody stojące. Wysokość takiego podpiętrzenia powinna być ustalana indywidualnie dla każdego jeziora w celu niedopuszczenia do szkodliwego wpływu na otoczenie, ze względu na możliwość podtopień. Warunkiem uzyskania odpowiednich efektów z podpiętrzania jezior, oprócz podstawowego celu, jakim jest zwiększenie zasobów wody w zlewni, jest prawidłowa eksploatacja urządzeń piętrzących, a także właściwa gospodarka zasobami wody w jeziorach.

    Związane z retencją zmiany poziomu wód w jeziorach, jakkolwiek służyć mają nawadnianiu dalej położonych użytków zielonych, pociągną za sobą zmianę poziomu wód gruntowych, powodując podtapianie, bądź przesuszanie gruntów otaczających jeziora. Okres obniżonego poziomu jezior, a tym samym i wód gruntowych, będzie występował przez znaczną część sezonu wegetacyjnego, co może niekorzystnie odbić się również na plonach z gruntów przyległych. Dlatego też, sterowanie stanami wód w jeziorach powinno odbywać się w przedziale naturalnej zmienności stanów wód.

    2.4.3. Stawy

    Stawami są płytkie, naturalne lub sztuczne zbiorniki wody stojącej lub o ograniczonym przepływie. Stawy naturalne to płytkie jeziora o głębokości nie większej niż kilka metrów, a nawet poniżej 1 metra. Sztuczne stawy charakteryzują się nieznaczną głębokością, najczęściej ok. 1m. Stawy te mogą zajmować naturalne zagłębienia terenu, mogą być kopane lub „sypane”, tzn. tworzone przez usypanie grobli, wałów ziemnych, między którymi utrzymuje się woda stawu. Najważniejszą cechą stawów jest możliwość gospodarowania na nich wodą. Pod tym względem podzielić je można na:

    • stawy oparte na stałym dopływie wody - zalewane wodą i uzupełnianą w sposób ciągły; powierzchnia zalewu jest uzależniona od ilości wody możliwej do pobrania. Zaliczamy do nich: stawy zamknięte (nieprzepływowe) – zbiorniki, w których poza pokryciem strat nie przepływają zbyteczne ilości wody, oraz stawy przepływowe – cała ilość wody dopływającej do stawu jest przepuszczana przez jego obszar. Stawy tego typy są mniej wydajne od stawów typu zamkniętego.

    • stawy okresowo nawadniane: zasilane wyłącznie wodą pochodzącą z opadów atmosferycznych (deszcz, śnieg) oraz stawy zasilane wodą pompowaną.

    • stawy ściekowo–rybne zasilane oczyszczonymi ściekami pochodzącymi z przetwórstwa rolno – spożywczego lub ściekami miejskimi.

    Duży udział procentowy powierzchni stawowej w stosunku do obszaru całej zlewni decyduje w istotny sposób o ich wpływie na reżim hydrologiczny.

    Oprócz wpływu stawów na gospodarkę wodną warto dodać, że występowanie na danym terenie dużych kompleksów stawowych powoduje wykształcenie się specyficznego mikroklimatu. Stawy rybne odgrywają istotną rolę w kształtowaniu krajobrazu, w szczególności tam, gdzie nie ma naturalnych zbiorników wodnych. Brak stawów, to zubożenie podmokłych siedlisk i zanikanie, związanych z nimi, enklaw bogatej roślinności.

    Stawy rybne kształtują pozytywnie swoje otoczenie poprzez:

    • zwiększenie retencji wodnej gleb,

    • wyższy poziom zalegania wód gruntowych i uwilgotnienie gleb obszarów sąsiadujących,

    • zmiany reżimu wód gruntowych na obszarach przyległych, co jest wynikiem wielorakich oddziaływań wód spiętrzonych:
      bezpośrednich, przez infiltracje na tereny przyległe,
      pośrednich, poprzez zahamowanie odpływu wód gruntowych,

    • zahamowanie procesu obniżania się poziomu wód gruntowych w latach normalnych i suchych,

    • prawidłowy obieg i racjonalne wykorzystanie wody w zlewni w procesie ewapo-transpiracji z korzyścią dla produkcji rolniczej,

    • poprawę walorów krajobrazowych i mikroklimatu,

    • wspomaganie procesu samooczyszczania się wód powierzchniowych,

    • unikalne siedliska dla roślin i zwierząt z gatunków chronionych, będące równocześnie miejscem rekreacji (wędkarstwo, niektóre sporty wodne itp.) dla ludzi.

    2.4.4. Oczka śródpolne

    Obszary bezodpływowe występujące w obniżeniach terenu, w których panują odpowiednie warunki do wykształcenia się niewielkich zbiorników wód powierzchniowych określane są mianem oczek wodnych. Są to zagłębienia stale lub okresowo wypełnione wodą, stanowiące istotny element krajobrazu. Oczka wodne korzystnie modyfikują bilans wodny i cieplny środowiska. Ze względu na materiał geologiczny, z którego są zbudowane, charakteryzują się specyficznymi zbiorowiskami roślinnymi. Strefa brzegowa stanowi swego rodzaju ekoton, w którym występuje duże zróżnicowanie zbiorowisk roślinnych, zależnie od typu siedliska otaczającego zbiornik.

    Do niedawna oczka śródpolne traktowane były jako przeszkoda w wielkoobszarowej uprawie pól, co było głównym powodem ich likwidacji. W okresie kilkudziesięciu powojennych lat znacznie zmniejszono zarówno liczbę, jak i powierzchnię tych obiektów. Obecnie oczka wodne należą do ekosystemów najbardziej narażonych na procesy eutrofizacji z uwagi na duże zagrożenie spływami powierzchniowymi i podpowierzchniowymi biogenów pochodzących z wysokich dawek nawożenia mineralnego. Poziom akumulacji i możliwość deponowania biogenów w osadach dennych oczek wodnych z jednej strony jest skuteczną barierą biogeochemiczną, ale z drugiej przyspiesza proces zaniku na skutek wypełnienia osadami misy zbiornika. Całkowita degradacja oczek wodnych powodowana jest również przez zasypywanie odpadami komunalnymi.

    2.4.5. Obszary zmeliorowane

    W ostatnich latach nastąpiła wyraźna zmiana poglądów na rolę i znaczenie zabiegów melioracyjnych. Uważa się, że system osuszania i nawadniania obszarów rolniczych musi brać pod uwagę nie tylko wymagania produkcyjne, a jednocześnie należy powiązać go z gospodarką wodną całej zlewni. Gospodarowanie zasobami wodnymi w rolnictwie musi uwzględniać ich dużą zmienność uzależnioną od serii lat mokrych i suchych. Dlatego też są i będą nadal niezbędne zabiegi melioracyjne, których zadaniem jest przystosowanie warunków środowiska do potrzeb produkcji roślinnej. Obecnie zakres melioracji w większym stopniu wyznaczany jest przez kryteria środowiskowe, umożliwiające utrzymywanie w nim równowagi. Działania melioracyjne, oprócz stwarzania optymalnych warunków dla produkcji rolniczej poprzez zwiększenie retencji, uwzględniają potrzebę zachowania walorów przyrodniczych oraz ochronę krajobrazu. Melioracje powinny być ukierunkowane na działania nawadniające, regulujące stosunki wodne i zwiększanie ogólnych zasobów wody przez gromadzenie jej zapasów oraz zwiększanie retencji wodnej gleb i podglebia.

    2.4.6. Obszary wodno-błotne, mokradła, torfowiska

    Obszary wodno-błotne stanowią przedmiot ochrony Konwencji Ramsarskiej z dnia 2 lutego 1971 roku, ratyfikowanej w 1978 roku przez Polskę. Celem porozumienia jest ochrona i utrzymanie w niezmienionym stanie obszarów określanych jako "wodno-błotne". Szczególnie chodzi o populacje ptaków wodnych zamieszkujących te tereny lub okresowo w nich przebywających. Zalicza się do nich tereny bagien, błot, torfowisk, płytkie zbiorniki wodne o wodach stojących, płynących, słodkich, słonawych i słonych łącznie z morskimi, których głębokość w czasie odpływu nie przekracza 6 m. Charakteryzują się płytkim zaleganiem wody (powyżej lub niewiele poniżej gruntu). Okresowe podtapianie pozwala na nasiąkanie gleby (np. torfu) oraz wzrost roślinności bagiennej. Obecność lub brak wody ma wielkie znaczenie dla mikroorganizmów – bakterii, glonów, grzybów, które żyją w glebach i wodach mokradeł, a ich obecność prowadzi do rozkładu nagromadzonej materii organicznej. Mokradła zajmowały dawniej znaczne obszary kraju. W wyniku działalności człowieka w ostatnich stuleciach uległy osuszeniu i odwodnieniu w wyniku przekształcania naturalnych mokradeł w pastwiska, zmienianiu podmokłych łąk w pola orne, wprowadzaniu odwadniających melioracji na masową skalę, gospodarczego użytkowania torfu. W końcu XX wieku w związku z nadwyżką żywnościową zmniejszyła się presja człowieka na tereny podmokłe. Wiele mokradeł zostało objętych ochroną, a niektóre tereny zaczęto renaturyzować.

    Mokradła różnią się wielkością: od małych, porośniętych trzcinami zagłębień o powierzchni kilkuset metrów kwadratowych, poprzez długie pasy zarośli nad brzegami rzeki lub podmokłe lasy olchowe, aż do wielkich bagien i torfowisk o powierzchni kilkuset kilometrów kwadratowych.

    Mokradła mogą służyć jako tanie i skuteczne oczyszczalnie naszych rzek i strumieni. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, z powodu zwiększania dawek nawozów, rolnictwo stało się głównym „dostawcą” biogenów do ekosystemów wodnych. Biogeny napływają na teren mokradeł wraz z opadami, wodą pochodzącą z rzek, spływów powierzchniowych i wód gruntowych. Procesy oczyszczania wody zachodzą przede wszystkim dzięki mikroorganizmom i roślinności. Stwierdzono, że mokradła mogą zatrzymywać większe cząsteczki gleby wraz z nawozami znajdującymi się w wodach spływających z pól uprawnych. Ważny jest cykl okresowych zmian poziomu wody na mokradłach. Podsychanie i zalewanie wodą stwarza najlepsze warunki do rozkładu zanieczyszczeń. Stałe podtopienie mokradła prowadzi do powstania całkowicie beztlenowych warunków, w wyniku czego rozkład zachodzi o wiele wolniej.

    Torfowisko to jeden z typów mokradeł, siedlisk na tyle uwodnionych, że występuje tam specyficzna roślinność i zachodzą procesy akumulacji osadów organicznych. Jest to teren stale podmokły, o podłożu trudno przepuszczalnym, pokryty zbiorowiskami roślin bagiennych i bagienno-łąkowych. Torfowiska występują głównie w strefie klimatu umiarkowanego wilgotnego i chłodnego. Obszary te są cenne pod względem przyrodniczym, można je także wykorzystać gospodarczo – poprzez wydobywanie torfu. Torfowisko przyrasta średnio o 1 mm w ciągu roku.

    Dla utrzymania procesu torfotwórczego oraz umożliwienia różnorakiego użytkowania torfowiska podstawowe znaczenie ma utrzymanie poziomu wody gruntowej na określonej głębokości i w ograniczonym przedziale zmian. Zmiany poziomu wody gruntowej zależą od istniejącej sieci hydrograficznej (melioracyjnej), budowy wierzchnich warstw torfowiska, warunku dopływu wód podziemnych, przebiegu warunków atmosferycznych oraz sposobu użytkowania torfowiska.

    Szacuje się, że „żywe” torfowiska zachowały się na obszarze o powierzchni około 202 tys. ha. Wśród torfowisk dominują niskie mające 92% udział w powierzchni wszystkich torfowisk. Największe z nich znajdują się w dolinach rzek: Biebrzy i górnej Narwi, Noteci, Tyśmienicy i Krzny oraz Odry na Nizinie Szczecińskiej.

    Torfowisk wysokich jest zaledwie ok. 4 tys. (większych od 1 ha), o łącznej powierzchni 62 tys. ha. Występują one głównie na pojezierzach, wyżynach i w górach.

    Miąższość złóż torfowych wynosi średnio 1,6 m, maksymalnie – 11,5 m. Ponad połowa złóż torfowych podesłana jest gytią, co świadczy o ich jeziornym pochodzeniu.

    2.4.7. Suche poldery

    Polder jest to osuszony, depresyjny teren, sztucznie chroniony wałami przed otaczającymi wodami i odwadniany za pomocą kanałów; jest obiektem hydrotechnicznym. Jest obszarem retencyjnym, który może być zalewany w czasie wezbrań (zwykle w sposób kontrolowany), do wysokości poziomu wody w korycie międzywala.

    Do najważniejszych zadań polderów należy zaliczyć: ochronę przeciwpowodziową obszarów leżących poniżej, regulacje stosunków wodnych, funkcje rekreacyjne, funkcje obszaru edukacji ekologicznej.

    Najkorzystniejszą lokalizacją polderów są widły rzek, ujścia dopływów i tereny depresyjne. W zależności od sposobu napełnienia wodą rozróżniamy poldery stałe oraz poldery przepływowe. Powierzchnia polderów może między zalewami być gospodarczo użytkowana – łąki, pastwiska czy lasy. Poldery, wyposażone w odpowiednie budowle upustowe, mogą nie tylko efektywnie wpływać na transformację fal wezbraniowych, ale również mogą mieć istotne znaczenie ekologiczne, przyczyniając się do odtworzenia naturalnych siedlisk dolinowych. Budowa polderów na najczęściej zalewanych terenach sprzyja poprawie naturalnego reżimu rzek, przywraca naturalne powierzchnie retencyjne na terenach nadrzecznych. Przywrócenie terenów zalewowych wspomaga także samooczyszczanie się wód powierzchniowych i gruntowych, wzbogaca zapasy wód podziemnych, utrzymuje bogactwo biologiczne, a także tworzy mikro- i makrośrodowisko dla zagrożonych gatunków roślin i zwierząt.

    2.4.8. Retencja glebowa

    Istotną formą małej retencji jest retencja gleby. Wielkość retencji glebowej uzależniona jest od rodzaju, składu mechanicznego i struktury gleby. Praktycznie kształtuje się ona od około 12-25 mm (12-25 l/m2) na glebach przepuszczalnych do około 50-65 mm (l/m2) – na zwięzłych. Utwory piaszczyste charakteryzują się małą zdolnością retencyjną ze względu na dużą przepuszczalność. Podobnie małą zdolnością retencyjną odznaczają się gleby o zbitej strukturze, bardzo zwięzłe (glina ciężka, ił), charakteryzujące się tym, że są nieprzepuszczalne lub trudnoprzepuszczalne. Ocenia się, że prawidłowe zabiegi agrotechniczne, jak również zabiegi agromelioracyjne, poprawiają strukturę gleb (zwłaszcza zwięzłych, nieprze-puszczalnych) i mogą zwiększyć ich pojemność retencyjną nawet o 20 l/m2. Poprawę struktury gleby uzyskuje się zwłaszcza przez zwiększenie zawartości próchnicy w glebie (np. prowadzenie prawidłowej orki, nawożenie i wapnowanie). Zwiększenie retencyjności gleb można osiągnąć również przez ograniczenie spływu powierzchniowego i zwiększenie zasilania wód podziemnych poprzez stosowanie zabiegów przeciwerozyjnych i uprawę poplonów, a także przez zmniejszenie ewapotranspiracji (odpowiedni dobór roślin, ograniczenie parowania z powierzchni gleby), czy gospodarkę wodną na obiektach melioracyjnych. Duży wpływ na szybkość odpływu wód ze zlewni wywiera roślinność. Odpływ z pól ornych jest znacznie szybszy niż z obszarów łąk i pastwisk lub z terenów zalesionych. Szczególny wpływ na strukturę odpływu mają lasy, które wpływają na łagodzenie wezbrań na obszarach o dużych spadkach terenu i pokrytych glebami słabo przepuszczalnymi.

    2.4.9. Retencja leśna

    Poprawa użytecznego obiegu wody opadowej jest uzależniona w dużej mierze od racjonalnej gospodarki leśnej. Zwiększenie lesistości i zadrzewienia, odpowiednie rozmieszczenie lasów w zlewni oraz zrównoważona gospodarka leśna działają korzystnie na wyrównanie odpływów wód powierzchniowych. Dzięki znacznym zdolnościom retencyjnym gleb leśnych, obszary te działają jako naturalne zbiorniki retencjonujące wodę w okresie występujących nadmiarów i oddające ją, w okresie niedoborów. Obieg wody w środowisku leśnym podlega w zasadzie tym samym prawom ogólnym jak w całych zlewniach, ale pod wpływem lokalnych czynników siedliskowych i szaty roślinnej, składające się nań procesy ulegają szczególnym bardzo pozytywnym modyfikacjom. Takie zjawiska, jak opad, parowanie, kondensacja pary wodnej, spływ powierzchniowy i odpływ wgłębny, kształtują się w lesie inaczej niż na terenach bezleśnych. Największy udział w całkowitej retencji zlewni leśnej ma retencja szaty roślinnej, następnie retencja wód otwartych (o ile na terenach zlewni występują), retencja glebowa oraz retencja gruntowa.

    Oddziaływanie lasu na gospodarkę wodną powinno się rozpatrywać kompleksowo, tak w powierzchniowej, jak i w podziemnej strefie krążenia wód. Na tej podstawie kształtują się trzy rodzaje bilansów wodnych lasu: dodatni, zrównoważony, ujemny. Zjawiska hydrologiczne związane z lasami, to:

    • magazynowanie zapasów wilgoci, poprzez silną retencję gruntową,

    • kumulowanie części opadów i   zwracanie nadmiaru z powrotem do atmosfery,

    • zmniejszanie bezpośredniego parowania z gruntu w porównaniu z polem, zwiększając transpirację,

    • zwiększanie odpływu w okresie niskich i zmniejszanie w okresie wysokich stanów wód w ciekach,

    • zmniejszanie spływów powierzchniowych,

    • przedłużanie czasu trwania spływu wiosennego powierzchniowego oraz zamiana na odpływ podziemny,

    • zapobieganie gwałtownym przyborom wody w ciekach i obniżanie kulminacji fal powodziowych,

    • zapobieganie nadmiernemu spadkowi poziomu wód w rzekach w okresie suszy,

    • spełnianie roli filtra oraz wpływ na skład biologiczny i chemiczny wód powierzchniowych i podziemnych.

  3. Ocena aktualnego stanu Małej Retencji Wodnej

    3.1. Zmiany stanu małej retencji wodnej - rys historyczny

    Dla uzmysłowienia sobie wielkości i możliwości wynikających z zastosowania małej retencji wodnej warto przypomnieć lata przedwojenne, w których stała ona na bardzo wysokim poziomie. Dla powstrzymania wody w gruncie realizowano wiele przedsięwzięć, które obok podstawowej funkcji (retencyjnej) spełniały dodatkowo inne np.: małe piętrzenia młyńskie pozwalały na pracę młynów, stawy i oczka wodne (wszechobecne w parkach dworskich) wzbogacały estetykę krajobrazu oraz pozwalały na hodowlę ryb, małe piętrzenia na rzekach regulowały poziom wód gruntowych i jednocześnie były wykorzystywane dla potrzeb energetycznych dostarczając cennej i czystej energii. Liczba małych piętrzeń sięgała kilkunastu tysięcy.

    W latach powojennych intensyfikacja rolnictwa (PGR), „uproduktywnienie nieużytków” i rozwój melioracji wielkoobszarowych, najczęściej odwadniających, doprowadziły do likwidacji wielu cennych obiektów, przecinając je siecią rowów odwadniających. Małe budowle hydrotechniczne (stanowiące element małej retencja) były sukcesywnie niszczone. Zlikwidowane zostały praktycznie wszystkie młynówki, piętrzenia na małych ciekach, znakomicie regulujące lokalne stosunki wodne, przestały istnieć parki dworskie, których podstawowym elementem krajobrazu były stawy lub małe jeziorka. W latach 1950-80 melioracje wodne w rolnictwie ukierunkowane były na szybkie odzyskiwanie gruntów dla rolnictwa poprzez odprowadzanie wód i osuszanie obszarów podmokłych (osuszano tysiące ha obszarów błotnych, przede wszystkim torfowisk). W dążeniu do maksymalnego wykorzystania przestrzeni produkcyjnej zlikwidowano wiele siedlisk hydrogenicznych stanowiących o różnorodności naturalnego środowiska. Z obszarów rolniczych zniknęło wiele naturalnych cieków zastąpionych rurociągami drenarskimi i prostymi kanałami, zniknęły oczka wodne i zadrzewienia śródpolne. Zaburzona została zdolność do naturalnego retencjonowania wody.

    Odprowadzanie nieoczyszczonych ścieków komunalnych i przemysłowych do rzek powodowały ogromne szkody, niszcząc wiele ekosystemów nie tylko wód płynących, ale również stojących. Podobnie niszczące działanie w odniesieniu do wód powierzchniowych niosły zanieczyszczenia obszarowe czyli spływające z pól wody opadowe zanieczyszczone nawozami sztucznymi. Duży dopływ do wód pierwiastków biogennych w okresie letnim przyspiesza znacznie proces zarastania jezior, oczek wodnych, stawów, starorzeczy przyczyniając się do ich zaniku.

    W czasie ostatnich kilkunastu lat nastąpił zwrot w podejściu do problematyki małej retencji wodnej. Zubożenie środowiska spowodowane zanikiem coraz większej ilości obszarów hydrogenicznych stało się podstawą do podejmowania działań zaradczych.

    3.2. Stan aktualny

    Oceniając aktualny stan małej retencji wodnej należy odnieść się do aktualnej wielkości zasobów wodnych kraju w ogóle. Generalnie oceniane są one jako stosunkowo skromne, pomimo dobrze rozwiniętej sieci rzecznej i znacznej powierzchni terenów mokradłowych. Tym bardziej należy mieć na uwadze znaczące możliwości pozytywnego oddziaływania przedsięwzięć z zakresu małej retencji w zwiększeniu zasobów wodnych.

    Istota zabiegów małej retencji wodnej, pozostaje w ścisłym związku z melioracjami prowadzonymi na obszarach użytkowanych rolniczo, szczególnie melioracjach nawadniających, których podstawowym zadaniem jest powstrzymanie jak największej ilości wody w gruncie. Niezadowalający stan melioracji podstawowych jest odzwierciedleniem niewłaściwego podejścia i zaniedbań, integralnie związanej z nią, małej retencji wodnej. Zły stan melioracji potwierdza duża powierzchnia użytków rolnych z urządzeniami wymagającymi odbudowy lub modernizacji, która w roku 2009 wynosiła 1422,3 tys. ha (wg danych GUS 2010).

    Według rocznika statystycznego GUS 2010 liczba obiektów małej retencji wodnej (stan na dzień 31 XII 2009 r.) na terenie kraju wynosiła 30 631, a ogólna pojemność retencjonowanej wody 705 mln m3. W liczbie tej zawiera się: 368 spiętrzonych jezior o pojemności 226,3 mln m3, 3395 sztucznych zbiorników wodnych o pojemności 137,6 m3 oraz 7440 stawów rybnych o pojemności 312,3 m3. Liczba obiektów piętrzących wynosiła 18 541, a powierzchnia nawodnień – 153 009,6 ha.

    Obecny stan i zakres stosowania charakterystycznych dla małej retencji wodnej przedsięwzięć, ocenić należy jako średnio zadowalający, pomimo, iż w ostatnich latach znaczenie małej retencji wodnej wzrosło.

    Znaczące efekty retencyjne mogą przynieść powszechnie stosowane działania prowadzone kompleksowo w małych zlewniach oraz na terenach rolnych i leśnych. Korzystny wpływ zaznaczy się w lokalnym zaopatrzeniu w wodę, w przeciwdziałaniu skutkom suszy, a także w ochronie przeciwpożarowej.

    3.3. Kluczowe dokumenty oraz akty prawne wspomagające rozwój małej retencji wodnej

    • Porozumienie z dnia 21 grudnia 1995 roku w sprawie rozwoju małej retencji wodnej zawarte pomiędzy Ministrem Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej a Ministrem Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa oraz Porozumienie z dnia 11 kwietnia 2002 roku pomiędzy Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi a Ministrem Środowiska oraz Prezesem Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa i Narodowym Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Zgodnie z intencją Porozumień powstały wojewódzkie programy małej retencji wodnej, a realizacja wskazanych w nich zadań przyczyniła się do odczuwalnej poprawy bilansu wodnego;

    • „Konwencja o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe, zwłaszcza jako środowisko życiowe ptactwa wodnego” (tzw. Konwencja Ramsarska), która określa zasady ochrony i racjonalnego gospodarowania na obszarach wodno-błotnych oraz zasady współpracy międzynarodowej;

    • Ramowa Dyrektywa Wodna;

    • Strategia ochrony obszarów wodno-błotnych w Polsce, zatwierdzona przez Ministra Środowiska;

    • Strategia gospodarki wodnej, dokument przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 13 września 2005 roku, wyznaczają podstawowe kierunki realizacji gospodarowania zasobami wodnymi kraju (gdzie uwzględniona została mała retencja wodna).

    3.4. Program rozwoju małej retencji

    W Porozumieniu z dnia 21 grudnia 1995 roku między Ministrem Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej a Ministrem Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa w sprawie rozwoju małej retencji wodnej określono następujące działania:

    • odbudowę, modernizację i budowę urządzeń piętrzących: jazów, zastawek, mnichów, stopni, w celu wykorzystania wody do nawodnień rolniczych, spowolnienia odpływu wód powierzchniowych, ochrony gleb torfowych, przeciwdziałaniu erozji na ciekach o dużych spadkach, podniesienia poziomu wód gruntowych na terenach przyległych,

    • uzupełnienie i modernizację na obiektach melioracyjnych – wskazanych przez komisję po dokonanych przeglądach tych obiektów w latach 1990-93 pod kątem zachowania równowagi ekologicznej biotopów,

    • zatrzymywanie wód wiosennych roztopowych i opadowych w sadzawkach, potorfiach, oczkach wodnych i obniżeniach terenowych, wyrobiskach żwiru, gliny i pospółki,

    • odbudowę i modernizację oraz budowę zbiorników wodnych (również podpiętrzanie jezior) o pojemności do 5 mln m3 na rzekach i potokach dla potrzeb nawodnień rolniczych, hodowli ryb, ptactwa wodnego, ochrony przeciwpowodziowej, energetyki oraz podniesienia walorów krajobrazowych i estetycznych przyrody, odbudowę, modernizację i budowę nowych stawów rybnych.

    W ślad za Porozumieniem opracowana została (na zlecenie ówczesnego Departamentu Zasobów Wodnych), hierarchia potrzeb obszarowych małej retencji dla całego kraju. Na przedstawionym poniżej rysunku wyznaczone zostały strefy od 1 do 4, z których najmniejsze wartości charakteryzują obszary o najmniejszych zasobach wodnych.

    Rys.1 Mapa hierarchii potrzeb małej retencji wodnej

    Zasoby wodne kraju są rozmieszczone nierównomiernie. Obszary największego deficytu wody obejmują pas nizin środkowopolskich (Wielkopolskę - największy deficyt wody, Kujawy i wschodnią część Mazowsza) i związane są głównie z niedostatkiem opadów. Ogólną wielkość obszaru deficytowego szacuje się na około 40% powierzchni kraju.

    Narzędziem do prowadzenia racjonalnej gospodarki wodnej w zakresie małej retencji są wojewódzkie programy małej retencji. Podstawowym zadaniem tych opracowań jest ocena stanu zasobów wodnych województwa wraz z analizą warunków gruntowo-wodnych, określenie potrzeb wodnych oraz wskazanie możliwości zwiększania retencji. Efektami uzyskiwanymi w wyniku realizacji programów małej retencji wodnej są:

    • racjonalne kształtowanie zasobów wodnych dla potrzeb rolnictwa i środowiska,

    • zwiększenie retencji wód,

    • poprawa warunków wodno – środowiskowych,

    • podniesienie walorów krajobrazowych.

    Kolejne Porozumienie z dnia 11 kwietnia 2002 roku pomiędzy Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi a Ministrem Środowiska oraz Prezesem Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa i Narodowym Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej zwracało uwagę na proekologiczne metody retencjonowania wód. Po aktualizacji programów małej retencji przygotowanych dla wszystkich województw oraz dostosowaniu ich do  układu zlewni, konsekwentnie wykonywane są wynikające z nich zadania. Cel osiągany jest poprzez realizację małych zadań, w których znaczącą rolę odgrywają zabiegi proekologiczne.

    3.5. Kluczowe działania oraz źródła ich finansowania wpływające na stan Małej Retencji Wodnej

    Zadania w ramach Programy małej retencji wodnej są finansowane:

    • z funduszy własnych samorządów,

    • ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska,

    • ze środków unijnych,

    • ze środków prywatnych.

    Ocenia się, że dotychczasowe działania inwestycyjne stworzyły warunki do dodatkowego przechwycenia około 154 mln m3 wód. Stanowi to jednak zaledwie 13,5 % objętości wody do zatrzymania zaplanowanej w programach. W ciągu roku pozyskuje się średnio około 12 mln m3 pojemności retencyjnej w stosunku do zaplanowanych 60,0 mln m3 . Porównanie wielkości retencjonowanej wody w stosunku do planowanej w programach małej retencji do roku 2015 przedstawia się następująco:

    Lp.

    Wyszczególnienie

    Pojemność (mln m3 )

    Ocena realizacji %

    Planowane do 2015 r.

    Zrealizowane do 2009 r.

     

    1.

    podpiętrzona jeziora

    262,9

    57,4

    21,8

    2.

    zbiorniki i stawy

    800,0

    85,5

    9,9

    3.

    retencja korytowa

    18,0

    11,0

    61,1

    Stopień realizacji planowanych przedsięwzięć związany jest ściśle z możliwością ich sfinansowania. Największe środki (65,2% nakładów z przykładowych lat 2007-2009) przeznaczono na budowę zbiorników wodnych z uwagi na ich wielofunkcyjność, a także szybki efekt wyrażający się wielkością retencjonowanej wody. Budowle piętrzące to 16,9% całości nakładów, a budowa stawów rybnych to zaledwie 9,8%.

    Największe nakłady przeznaczane na małą retencję kierowane były z budżetów wojewodów (ok. 25%) oraz z wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej (ok. 23%). Istotną pozycję stanowią środki prywatne (20%) przeznaczane głównie na budowę stawów rybnych oraz piętrzeń małych elektrowni wodnych.

    Wielkość nakładów przeznaczanych na różne obiekty małej retencji w latach 2007-2009 pokazane zostały w tabeli poniżej.

    Lp.

    Wyszczególnienie

    Suma nakładów

    mln zł

    %

    1.

    spiętrzanie jezior

    16,0

    2,3

    2.

    zbiorniki wodne

    450,1

    65,2

    3.

    stawy rybne

    68,0

    9,8

    4.

    budowle piętrzące podstawowe

    116,4

    16,9

    5.

    budowle piętrzące- szczegółowe

    3,8

    0,6

    6.

    doprowadzalniki wody

    26,6

    3,9

    7.

    inne

    9,3

    1,3

    Razem

    690,2

    100

    Znaczące środki finansowe na poprawę stanu małej retencji pochodzą z Funduszy Europejskich. W okresie programowania 2007–2013 inwestycje melioracyjne (nierozerwalnie związane z małą retencją) są realizowane w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich. Na działanie „Poprawianie i rozwijanie infrastruktury związanej z rozwojem i dostosowaniem rolnictwa i leśnictwa – gospodarowanie rolniczymi zasobami wodnymi”, przeznaczono środki w wysokości 440 mln euro. Dodatkowo, w 2009 roku Komisja Europejska wydała decyzję zatwierdzającą wnioskowane przez Polskę zmiany do Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013. Decyzja odnosiła się do zaproponowanego podziału dodatkowych środków finansowych w wysokości około 170 mln euro na realizację „nowych wyzwań” wynikających z przeglądu Wspólnej Polityki Rolnej. Z tych środków, ponad 33 mln zł przeznaczono na realizację projektów z zakresu małej retencji wodnej.

    Warto zauważyć, iż w ramach perspektywy finansowej Unii Europejskiej 2007-2013 szczególnie promowane są projekty, w ramach których przewidziano realizację działań dodatkowych mających na celu zwiększenie naturalnej retencji na obszarze zlewni rzecznej. Dość istotną rolę i wkład dla rozwoju małej retencji wodnej wnoszą inicjatywy lokalne jednostek samorządu terytorialnego, a także organizacji przyrodniczych. Dla przykładu można przytoczyć projekt „Zrównoważonego rozwoju gospodarczego zlewni rzeki Nidy w związku z obszarami Natura 2000”, realizowany przez Marszałka Województwa Świętokrzyskiego wspólnie z Regionalną Dyrekcją Gospodarki Wodnej w Krakowie. Projekt uwzględnia zwiększenie naturalnej retencji zlewniowej i dolinowej m.in. poprzez odtwarzanie i udrażnianie starorzeczy, realizację małych zbiorników retencyjnych itp.

    Innym przykładem jest projekt renaturyzacji mokradeł Borów Krajeńskich zrealizowany przez Klub Przyrodników ze Świebodzina. W ramach projektu zrealizowano bardzo wiele zróżnicowanych obiektów, rozproszonych na terenie 5 Nadleśnictw. Było to m.in. 256 małych zastawek hamujących nadmierny odpływ wód z siedlisk hydrogenicznych, odtwarzanie lub zbudowanie kilkudziesięciu drobnych, płytkich zbiorników wodnych, blokady sztucznych odwodnień. Realizacja projektu przyczyniła się do zretencjonowania około 3 mln m3 wody. Duży wkład na rzecz poprawy stanu małej retencji mają Regionalne Zarządy Gospodarki Wodnej. Udzielają one pozwoleń wodnoprawnych na wykonanie różnego rodzaju przedsięwzięć związanych z małą retencją wód. Są to głównie: zmiany poziomu wód gruntowych na obszarach leśnych, podpiętrzanie jezior w celu ustabilizowania lustra wody oraz zapewnienia równomiernych przepływów w ciągu roku, zbiorniki wodne dla regulacji stosunków wodnych zlewni niedużych cieków, stawy śródleśne realizowane w celu powstrzymania postępującego procesu obniżania się poziomu wód gruntowych na obszarach otaczających staw oraz dla poprawy warunków siedliskowych dla ptaków drapieżnych i miejsc lęgowych ptactwa wodnego, płazów i gadów, zbiorniki rekreacyjno-retencyjne, sadzawki ogrodowe, zbiorniki w celu poboru wody do nawodnień lub do ekstensywnej hodowli ryb, małe zbiorniki wodne głównie dla ochrony przeciwpożarowej terenów leśnych. Wiele zamierzeń na obszarach leśnych polega na podniesieniu poziomu wód gruntowych m.in. dla przywróceniu występowania mgły i rosy. Podstawowym jednak zadaniem jest, by lasy, jako potężny architekt środowiska, mający ogromny wpływ na retencję wodną, mogły jeszcze bardziej przyczynić się do spowolnienia odpływu wód powierzchniowych. W tym kontekście istotnym elementem strategii leśników jest planowany wzrost lesistości kraju. Niezależnie od tego Lasy Państwowe są też miejscem intensywnej realizacji małej retencji. Lasy Państwowe realizują obecnie następujące projekty z tego zakresu:

    • „Zwiększanie możliwości retencyjnych oraz przeciwdziałanie powodzi i suszy w ekosystemach leśnych na terenach nizinnych”. Projekt ma na celu retencję wód powierzchniowo-gruntowych na obszarach administrowanych przez Lasy Państwowe, w obrębie zlewni cieków, przy jednoczesnym zachowaniu i wspieraniu rozwoju krajobrazu naturalnego. Główne założenia to wspieranie pro-środowiskowych metod retencjonowania wody w lasach między innymi poprzez zahamowanie odpływu wód powierzchniowych, w tym: zwiększenie wykorzystania zasobów wodnych poprzez adaptację istniejących systemów melioracyjnych do pełnienia funkcji retencyjnych, budowa zbiorników małej retencji, spowolnianie obiegu wody w zlewniach za pomocą progów, bystrotoków, urządzeń piętrzących na ciekach, renaturyzacja mokradeł. Projekt jest realizowany na terenie 178 nadleśnictw w ramach ok. 400 gmin i obejmuje budowę ponad 3300 obiektów, które łącznie retencjonują 31 mln m3. Więcej informacji na temat projektu można uzyskać na stronie Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych.

    • „Przeciwdziałanie erozji wodnej na terenach górskich, związanej ze spływem wód opadowych. Utrzymanie potoków górskich i związanej z nimi infrastruktury w dobrym stanie” - celem projektu jest spowolnienie odpływu wód z terenów górskich poprzez zwiększenie możliwości retencyjnych zlewni. Pozwoli to na zminimalizowanie negatywnych skutków zjawisk naturalnych w postaci: powodzi, niszczącego działania wód wezbraniowych oraz suszy na górskich obszarach leśnych. W ramach projektu zaplanowano działania zwiększające możliwości retencyjne obszarów górskich (m.in. budowę zbiorników, reanturyzację potoków i obszarów podmokłych), chroniące stoki przed nadmiernym spływem powierzchniowym oraz gwarantujące utrzymanie właściwego stanu technicznego istniejącej infrastruktury hydrotechnicznej. Więcej informacji na temat projektu można uzyskać na stronie Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych

    Do końca 2015 roku na terenach nizinnych planuje się oddać do użytku ponad 4000 obiektów małej retencji, które łącznie przyczynią się do retencjonowania około 45 mln m3 wody. Na terenach górskich projektuje się m.in. budowę ponad 130 małych zbiorników retencyjnych.

    Wszystkie przytoczone wyżej przedsięwzięcia wpisują się w ogólnoświatowy trend ochrony ekosystemów wodnych i od wód zależnych, których dobry stan i jego utrzymanie nierozerwalnie związany jest z małą retencją wodną.

    3.6. Propozycje dalszych działań dotyczących poprawy stanu małej retencji wodnej

    Wskazane jest zwiększenie działań promujących i upowszechniających na poziomie województwa i gminy.

    Narodowy Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej przeznacza na małą retencję znaczące środki finansowe jednakże są one wielokrotnie mniejsze od realnych potrzeb. Promowanie zadań małej retencji przez Narodowy Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej i Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, a także uproszczenie procedur związanych z pozyskiwaniem środków finansowych może stać się dobrą zachętą dla przyszłych beneficjentów chcących realizować projekty z zakresu małej retencji.

    Nie bez znaczenia pozostaje położenie nacisku na wzrost świadomości na temat roli jaką pełnić może mała retencja. Szczególnie istotne jest dotarcie bezpośrednio do gmin, do wójtów, do mieszkańców wsi, którzy na swoim własnym terenie mają pozostałości po dawnych piętrzeniach, resztki parków podworskich z zarastającymi stawami, liczne glinianki i stawy, oczka wodne które zasypywane są śmieciami zamiast wzbogacać krajobraz i wpływać pozytywnie na wzrost poczucia własnej estetyki.

  4. Literatura dotycząca małej retencji wodnej

    Literatura:

    • Zieliński J., H. Słota. Stan i wykorzystanie wód powierzchniowych w Polsce, IMGW, Warszawa 1996,

    • Kowalczak P., Farat R., Kępińska-Kasprzak M.: Hierarchia potrzeb obszarowych małej retencji. Materiały badawcze. IMGW, Warszawa 1997,

    • Mioduszewski W., Łoś M.J., Mała retencja w systemie ochrony przeciwpowodziowej kraju, Gospodarka Wodna, z.2, Wyd. Sigma, Warszawa 2002,

    • Łoś M.J., Mała retencja – nadzieje i ograniczenia, Gospodarka Wodna, z.8, Wyd. Sigma, Warszawa 2002,

    • Mioduszewski W., Mała retencja. Ochrona zasobów wodnych i środowiska naturalnego. Poradnik, Wyd. IMUZ, Falenty 2003,

    • Kowalczak P., Mała retencja jako środek przeciwdziałania wpływom czynników antropogenicznych w zlewniach zurbanizowanych, Poznań 2004,

    • Praca zbiorowa pod kierunkiem Piotra Kowalczaka, „Studium na temat retencji wód powierzchniowych na obszarze polski w aspekcie występowania suszy hydrologicznej. Stan małej retencji w Polsce. Określenie głównych kierunków działań mających na celu zwiększenie dyspozycyjnych zasobów wód powierzchniowych w Polsce na obszarach zagrożonych występowaniem susz hydrologicznych” IMGW Poznań, 2005.

  5. Źródła wykorzystanych danych

    • Rocznik GUS Ochrona środowiska 2010,

    • Informacje internetowe Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi,

    • Informacje internetowe Ministerstwa Rozwoju Regionalnego,

    • Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych – projekty PGL LP,

    • Materiały Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz Ministerstwa Środowiska dla Sejmowej Komisji Ochrony Środowiska, 2010,