Programy rolnośrodowiskowe szansą na pełniejszą ochronę różnorodności biologicznej i krajobrazowej obszaru polskiej wsi

Anna Świderska
grudzień 2009r.

Historia i umocowania prawne programów rolnośrodowiskowych w UE

Wspólna Polityka Rolna Unii Europejskiej (Common Agricultural Policy - CAP) została ustanowiona w Traktacie Rzymskim w 1957 roku. w Traktacie Rzymskim wprowadzono również prawo ochrony środowiska, jako podstawę dla prawodawstwa z dziedziny ochrony środowiska naturalnego. WPR od początku swojego istnienia, aż do początku lat 90-tych nastawiona była na zwiększanie produkcyjności rolnictwa, konkurencyjności produktów rolnych na rynkach zewnętrznych oraz stabilizację rynku wewnętrznego tych produktów1. Doprowadziło to do intensywnego rozwoju regionów o korzystnych warunkach gospodarowania, z kolei w regionach o słabych glebach oraz górskich postępował zanik gospodarki rolnej. Aby temu zapobiec w 1972 roku wprowadzono Pierwszy Program Działań na Rzecz Środowiska a następnie w 1975 roku przyjęto płatności kompensacyjne dla obszarów zaniedbanych i o niekorzystnych warunkach dla rozwoju rolnictwa (LFA)2. Dyrektywa 268/75 wyszczególniła 3 typy obszarów problemowych (LFA):

  • obszary górskie i podgórskie,
  • "proste" LFA (rejony o słabych glebach niskiej produktywności i dochodowości gospodarstw) oraz
  • "specjalne" LFA (małe enklawy o specyficznych naturalnych przeszkodach w rozwoju produkcji rolniczej ale bardzo ważne z punktu widzenia ochrony środowiska).

Następnie wprowadzono zachęty do przestrzegania ochrony środowiska na obszarach przyrodniczo wrażliwych na zagrożenia (Environmental Sensitive Areas).

Kolejnym krokiem było przyjęcie przez Unię Europejską w 1987 Jednolitego Aktu Europejskiego, który zawierał zasady wspólnej polityki środowiskowej (Common Envirormental Policy - CEP). Od tej pory w wydawanych przez UE aktach prawnych zaczęły się pojawiać coraz częściej przepisy odnoszące się do środowiskowych skutków działalności rolniczej oraz rolnictwa3.

Trochę szerzej zagadnienia ochrony środowiska uwzględniła Reforma Mc Sharry'ego wprowadzona w 1992 roku, która polegała na obniżaniu cen gwarantowanych produktów rolnych i wprowadzaniu płatności wyrównawczych4. Tłem dla niej była Konferencja w Rio de Janeiro (Szczyt Ziemi). Opracowano na niej i przyjęto światowy program rozwoju zrównoważonego, tzw. Agendę 21, mającą na celu łagodzenie sytuacji konfliktowych dla środowiska w różnych dziedzinach życia gospodarczego i społecznego5. Ustanowiono również Konwencję o Różnorodności Biologicznej (sporządzoną w Rio de Janeiro w dniu 5 czerwca 1992 roku), której głównym celem jest ochrona wszystkich gatunków roślin i zwierząt oraz zgrupowań tych gatunków, a także ich zasobów genetycznych. Rozpoczęto również realizację skoncentrowanego na rolnictwie Piątego Programu Działań na Rzecz Środowiska. Jego celem było zredukowanie ilości środków chemicznych stosowanych w rolnictwie, tak aby ograniczyć straty fosforanów i azotanów a także ochrona naturalnych siedlisk i różnorodności biologicznej.

Reforma Mc Sharry'ego wprowadziła korzystne dla środowiska regulacje: modyfikację funduszy strukturalnych, system odłogowania, ograniczenia poziomu produkcji oraz tzw. środki towarzyszące WPR z których wyprowadzono programy rolnośrodowiskowe (Rozporządzenie Rady WE 2078/92), program zalesiania gruntów rolniczych oraz program przechodzenia na wcześniejsze emerytury6. Programy rolnośrodowiskowe zostały powiązane z systemem rekompensat finansowania w ramach Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej7.

Agenda 2000 z czerwca 1999 roku, będąca pakietem reform obejmujących sektory wybranych upraw polowych, wołowiny i mleka, utrzymała kierunki Reformy Mc Sharry'ego. Rozszerzyła m.in. o pomoc dla rolników w regionach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (obszarach ONW) działające instrumenty towarzyszące8. Zapoczątkowała również nową orientację związaną z wielofunkcyjnym rozwojem wsi. Funkcjonujące do tej pory niezależnie instrumenty związane z rozwojem obszarów wiejskich połączone zostały w jeden akt prawny, jakim jest Rozporządzenie Rady 1257/1999/WE z 17 maja 1999 roku o rozwoju obszarów wiejskich, które wprowadziło obowiązek tworzenia zintegrowanych planów rozwoju obszarów wiejskich. Jego częścią mają być m.in. działania rolnośrodowiskowe i wsparcie dla obszarów o niekorzystnych warunkach dla rolnictwa. Muszą one określać wpływ przyszłych działań w rolnictwie na społeczną, ekonomiczną i środowiskową sytuację w kraju9.

Wprowadzono również zasadę wzajemnej zgodności (cross-compliance) poprzez Rozporządzenie 1258/99, która łączy płatności w ramach Wspólnej Polityki Rolnej z działaniami na rzecz środowiska naturalnego. Polega ona na przestrzeganiu minimum środowiskowego i sanitarnego czyli standardów dotyczących wymogów związanych z ochroną gleb i wód, racjonalną gospodarką nawozami, zachowaniem cennych siedlisk i gatunków występujących na obszarach rolnych oraz ochroną walorów krajobrazu. Przestrzeganie tego minimum na terenie całego gospodarstwa jest warunkiem otrzymania płatności bezpośrednich. Dodatkowo na szczycie luksemburskim w 2003 roku wprowadzono wsparcie dla rolników, którzy zdecydują się na spełnianie wymogów ochrony środowiska i dobrostanu zwierząt ponad wymogi zwykłej dobrej praktyki rolniczej, wspieranie wymogów środowiskowych określonych dyrektywami: ptasią i siedliskową, a także zwiększone dofinansowanie programów rolnośrodowiskowych10.


Ewolucja programów rolnośrodowiskowych

Programy rolnośrodowiskowe wdrażane są od 1993 roku przez centralne lub regionalne władze krajów członkowskich. Ich istnienie można podzielić na dwa okresy: do roku 1999 oraz po roku 1999.

W pierwszym okresie w latach 1992-1999 warunki i zasady realizacji programów rolnośrodowiskowych były określone w Rozporządzeniu Rady (UE) nr 2078/92 z dnia 30 czerwca 1992 roku w sprawie metod produkcji rolnej zgodnych z wymogami ochrony środowiska i utrzymania krajobrazu11. Od wejścia w życie tego rozporządzenia programowanie działań w zakresie ochrony środowiska w gospodarstwie rolnym stało się istotnym elementem planowania rozwoju regionalnego. w programie rolnośrodowiskowym obligatoryjnie brał udział każdy kraj członkowski UE. Upoważnione agendy rządowe danych krajów były odpowiedzialne za realizację programów, mogły je dostosowywać do swoich potrzeb w całości lub do określonych obszarów. Kolejnym elementem była akceptacja ich przez Komisję Europejską. Unia Europejska poprzez przyjęcie programu do realizacji, zobowiązywała się do pokrycia części poniesionych kosztów. Udział rolników w programach był dobrowolny i równoznaczny z podpisaniem przez nich umowy, która zobowiązywała ich do m.in. zmniejszenia zużycia nawozów, środków ochrony roślin, odłogowania przez 20 lat użytków rolnych, w przypadku gdy związane to było z utrzymaniem określonych biotopów (np. parków narodowych) oraz ochroną systemów hydrologicznych. Kwota rekompensaty za utracone dochody wypłacana była corocznie przez przynajmniej 5 lat, gdy świadczone przez beneficjentów usługi przynosiły korzyści środowiskowe i były zgodne z umową.

Od 2000 roku w wyniku Agendy 2000, podstawami prawnymi dla funkcjonowania programów rolnośrodowiskowych są kolejno12:

  • Rozporządzenie Rady (WE) nr 1257/99 z dnia 17 maja 1999 roku w sprawie wsparcia rozwoju wsi przez Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej (EAGGF),
  • Rozporządzenie Komisji (WE) Nr 445/2002 z dnia 26 lutego 2002 r. ustanawiające szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1257/1999,
  • Rozporządzenie Rady (WE) Nr 1783/2003 z dnia 29 września 2003 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1257/1999 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR),
  • Rozporządzenie Komisji (WE) Nr 963/2003 z dnia 4 czerwca 2003 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 445/2002 ustanawiające szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1257/1999 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich ze środków Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR).

Rozporządzenia określają ramy programów rolnośrodowiskowych czyli: cele programów, warunki uczestnictwa w nich i ich realizacji, ich uczestników, zasady kalkulacji płatności, górny limit wysokości stawek dla poszczególnych pakietów i zasady ich obliczania oraz monitoring i oceny.

Według Rozporządzenia Rady nr 1257/99 nadrzędnym celem programów rolnośrodowiskowych jest:

  • ochrona i utrzymanie istniejących systemów rolniczych,
  • ekstensyfikacja produkcji rolnej,
  • gospodarowanie w zgodzie ze środowiskiem naturalnym.

Aby otrzymać wsparcie, należy zobowiązać się na co najmniej 5 lat do ochrony środowiska naturalnego.

Państwa członkowskie samodzielnie określają stawki płatności dla poszczególnych działań i pakietów. w trakcie negocjowania programów Komisja Europejska sprawdza poprawność obliczenia stawek. Do przygotowania, wdrożenia, funkcjonowania, monitoringu oraz ocen programu rolnośrodowiskowego zobowiązana jest administracja rolna poszczególnych państw członkowskich we współpracy ze służbami resortu ochrony środowiska. We wdrażaniu programów biorą udział agencje płatnicze, państwowe i prywatne służby doradcze oraz niezależne organizacje o profilu przyrodniczym13. Podobnie jak w latach 1992-1999 realizacja programu może obejmować cały kraj (program horyzontalny) lub może on być realizowany na określonych obszarach (programy strefowe).

Szczegółowe rozwiązania organizacyjne pozostają w gestii kraju realizującego. Ma on swobodę w wyborze celów szczegółowych, określeniu kryteriów realizacji i kontroli, ustaleniu warunków uczestnictwa rolników14.

Obecnie kwestię programów rolnośrodowiskowych reguluje art. 39 Rozporządzenie Rady (WE) nr 1698/2005 z dnia 20 września 2005 roku w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFFROW) oraz rozporządzenie Komisji (WE) nr 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006 roku ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005.


Ogólna charakterystyka programów rolnośrodowiskowych

W wyniku wielu wcześniejszych reform na Wspólną Politykę Rolną składają się i i II filar.

I filar WPR definiuje politykę rynkowo-cenową, która ma na celu stabilizację rynku i jego ochronę zewnętrzną, utrzymanie odpowiedniego poziomu dochodów i podnoszenie produktywności. Dotyczy ona finansowania interwencjonizmu na rynku rolnym i jego ochronę zewnętrzną oraz dopłaty bezpośrednie dla producentów rolnych15. Aktualnie (od 2007 roku) jest finansowana z budżetu Europejskiego Funduszu Gwarancji Rolnej (EFGR).

Politykę strukturalną określa II filar. To do niego przypisane są programy rolnośrodowiskowe. Ma on na celu wyrównanie warunków rozwoju oraz zapewnienie odpowiedniego poziomu życia mieszkańcom wsi. Obecnie jest współfinansowany z budżetu Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) przeznaczonego na działania związane z rozwojem obszarów wiejskich.

Wsparcie dla poszczególnych państw zależy od przyporządkowania ich do celów. Polska, będąca nowym członkiem UE otrzymuje dofinansowanie w wysokości 80%, natomiast pozostała kwota pochodzi z budżetu krajowego.

W krajach Unii Europejskiej nie ma obowiązującego modelowego programu. Programy różnią się między sobą strukturą i sposobem rozłożenia środków działania na poszczególne pakiety. Wymogiem jest, aby działania te były mierzalne ekonomicznie i technicznie. Jest to warunek zawarty w Rozporządzeniu 1257/99. Realizowane jest to przez Zintegrowany System Zarządzania i Kontroli (IACS) dysponujący bazą danych przestrzennych.

W państwach członkowskich UE występują programy strefowe i horyzontalne.

Programy strefowe cieszą się największym powodzeniem, ponieważ realizowane są w wydzielonych obszarach i zawężone do ściśle określonych celów, które związane są z ochroną różnorodności biologicznej16. Programy horyzontalne obejmują popularne działania, takie jak: rolnictwo ekologiczne, ochrona użytków zielonych, tworzenie stref buforowych, ochrona lokalnych ras zwierząt gospodarskich oraz szkolenia. Sumaryczne wydatki na nie są wyższe. z kolei programy strefowe mają wyższe koszty administracyjne w przeliczeniu na hektar17.

Programy rolnośrodowiskowe są obowiązkowe dla wszystkich krajów członkowskich ze względu na ich duże znaczenie dla realizacji ochrony przyrody. Pomagają we wdrażaniu europejskiej sieci Natura 2000. Mają za zadanie zapewnienie integracji rozwoju gospodarki rolnej z ochroną środowiska poprzez maksymalizację pozytywnych efektów działalności rolniczej i minimalizację jej negatywnych skutków18.


Ochrona różnorodności biologicznej i krajobrazowej

Różnorodność biologiczna i krajobrazowa obszarów polskiej wsi należy do najbogatszych w Europie. Ma na to wpływ zróżnicowana rzeźba terenu a także niejednolitość warunków klimatycznych i glebowych. Łączna liczba gatunków zarejestrowanych na obszarze Polski wynosi 72-75 tysięcy, w tym znajduje się:

  • około 2750 gatunków i podgatunków roślin naczyniowych,
  • od 33 do 45 tysięcy gatunków zwierząt (w tym około 620 kręgowców).

Na tak dużą rozmaitość gatunków wpływ mają również dobre warunki naturalne oraz charakter oddziaływań antropogenicznych, które charakteryzują się nierównomiernym uprzemysłowieniem i urbanizacją kraju, jak również tradycyjny typ gospodarki rolnej oraz rozległe lasy objęte formami ochrony przyrody19. Według Niewęgłowskiej20 tradycyjne rolnictwo z ekstensywnymi uprawami i użytkami zielonymi przyczynia się do ochrony zagrożonych gatunków flory i fauny.

Położenie Polski sprawia, że ok.30% ssaków, do 50% bezkręgowców i ok.16% ptaków ma na jej obszarze granice swojego zasięgu. Ponad 900 lokalnych odmian roślin uprawnych i 215 rodzimych ras zwierząt zachowało się do naszych czasów21.

Niepokojąca w Polsce jest zamiana ekosystemów leśnych i bagienno-torfowych na rolnicze. Jej efektem jest ograniczenie różnorodności biologicznej. Tereny podmokłe w 80-90% przekształcane są na użytki rolne i powierzchnie zalesione. Nadmierne osuszanie mokradeł i sadzenie lasów są główną przyczyną obniżania się poziomu wód gruntowych, stepowienia województwa wielkopolskiego i kujawsko-pomorskiego oraz przesuszania gleb. Źródłem obniżenia stabilności ekosystemów rolniczych i zmniejszenia ich zdolności do neutralizacji zagrożeń, które pochodzą ze źródeł pozarolniczych jest zmniejszenie liczby gatunków dziko żyjącej flory i fauny oraz uprawianych roślin i hodowanych zwierząt22.


Skutki oddziaływania rolnictwa na środowisko

Rolnictwo jest wysoce powiązane z ochroną przyrody. Specjalizacja i intensyfikacja produkcji rolniczej podobnie jak jej zaniechanie powodują zagrożenie środowiska przyrodniczego. Gospodarka taka po dłuższym okresie czasu, prowadzi do negatywnych i nieodwracalnych zmian.

Intensyfikacja produkcji, specjalizacja gospodarstw prowadzą do ujednolicania systemu produkcji rolniczej poprzez stosowanie środków ochrony roślin oraz wysokich dawek nawożenia. Następuje ubożenie i uproszczenie krajobrazu poprzez redukowanie rowów melioracyjnych, eliminowanie niewielkich zbiorników wodnych i nieużytków rolnych: miedz, zabagnień, zadrzewień śródpolnych. Te ostatnie zwiększają cykl obiegu materii i powodują, że ekosystemy rolnicze są w ten sposób mniej podatne na straty niezbędnych do ich funkcjonowania związków chemicznych. Trwałe użytki zielone zamieniane są na pola uprawne, z kolei półnaturalne łąki i pastwiska przekształcane są na intensywne. Coraz mniej jest gospodarstw, które stosują płodozmian o mieszanym profilu produkcji. Mechaniczna uprawa prowadzi do erozji, wyjałowienia gleby. Negatywny wpływ gospodarki rolnej na środowisko przejawia się w pięciu dziedzinach: zanieczyszczenia wód, degradacji gleb, ograniczenia różnorodności biologicznej, niekorzystnych zmianach w krajobrazie oraz zanieczyszczenia powietrza.

Zdaniem Niewęgłowskiej23 Wspólna Polityka Rolna nastawiona na realizację celów ekonomicznych powoduje powstawanie kosztów zewnętrznych, które związane są z zanieczyszczeniem środowiska oraz stwarzaniem zagrożeń dla życia ludzkiego. Koszty te są bardzo wysokie. w Wielkiej Brytanii wyniosły one w 1996 roku łącznie 2,3 mld funtów czyli 208 funtów na 1 hektar użytków rolnych.

Zaniechanie działalności rolniczej z kolei prowadzi do degradacji krajobrazu a także zaniku niektórych gatunków roślin i zwierząt. Zmniejszają się przestrzenie otwarte poprzez niekontrolowaną sukcesję roślinności krzaczastej i zadrzewień. Zarastają ważne tereny rolnicze znajdujące się pomiędzy obszarami zalesionymi. Jest to negatywne zjawisko, ponieważ tereny te przyczyniają się do zachowania różnorodności krajobrazu, są miejscem życia nie uprawianych roślin i dzikich zwierząt, które potrzebują zróżnicowanej przestrzeni aby przetrwać.

Dobrze ukształtowana struktura przyrodnicza krajobrazów, która cechuje się występowaniem miedz, śródpolnych zadrzewień, zadawnionych stref ochronnych wzdłuż cieków wodnych, skutkuje ograniczeniem spływu biogenów do wód, rozprzestrzeniania się zanieczyszczeń, tworzy siedliska dzikiej przyrody i prowadzi do wzrostu retencji wodnej (co ma duży wpływ na częstotliwość występowania powodzi).


Programy rolnośrodowiskowe w Polsce

Wdrażanie programów rolnośrodowiskowych w Polsce następuje w dwóch etapach. Pierwszy obejmował lata 2004-2006, drugi natomiast 2007-2013. Ma to związek z siedmioletnim okresem programowania w Unii Europejskiej.

Krajowy Program Rolnośrodowiskowy powstał w ramach Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2004-2006, który ma za zadanie realizacje celów, priorytetów oraz zasad, na podstawie których wspierane są działania na rzecz zrównoważonego rozwoju. Został opracowany przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi i zatwierdzony przez Komisję Europejską.

Plan Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2004-2006 zawierał 8 różnych programów pomocy, ujętych w działaniach. Program rolnośrodowiskowy został zawarty w działaniu 4: Wspieranie przedsięwzięć rolnośrodowiskowych i poprawy dobrostanu zwierząt.

Na przedsięwzięcia z tego działania przeznaczono 218,9 mln euro z kwoty 3592,4 mln euro, co stanowiło około 13,1% budżetu.

W kolejnych Planie Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013, zostały połączone dotychczasowe instrumenty finansujące rozwój obszarów wiejskich, które wcześniej były realizowane w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego i Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich. Dodatkowo została do niego włączona inicjatywa LEADER+. Stało się tak za sprawą utworzenia Europejskiego Funduszu na Rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW). Obecnie wszystkie działania związane z rozwojem obszarów wiejskich są realizowane przez Plan Rozwoju Obszarów Wiejskich. Oddzielono również politykę rozwoju obszarów wiejskich od polityki spójności24.

Program rolnośrodowiskowy 2004-2006 składał się z czterech podprogramów25:

  • ochrony różnorodności biologicznej obszarów wiejskich,
  • ochrony krajobrazu i środowiska przyrodniczego,
  • rolnictwa ekologicznego,
  • ochrony zasobów genetycznych w rolnictwie.

Podprogramy składały się z pakietów działań podstawowych, które są niepłatne oraz z działań płatnych, które wykraczają poza wymogi zwykłej dobrej praktyki rolniczej.

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007-2013 zawiera cztery główne osie priorytetowe. Są to: oś gospodarcza, środowiskowa, społeczna oraz LEADER. Program rolnośrodowiskowy zawiera się w ramach osi II (środowiskowej) w działaniu 3: Poprawa stanu środowiska naturalnego i obszarów wiejskich.

Głównym celem programu rolnośrodowiskowego na lata 2007-2013 jest poprawa środowiska przyrodniczego, w tym26:

  • przywracanie walorów bądź utrzymanie stanu cennych siedlisk użytkowanych rolniczo i zachowanie różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich,
  • promocja zrównoważonego systemu gospodarowania,
  • ochrona wód i odpowiednie użytkowanie gleb,
  • ochrona zagrożonych lokalnych ras zwierząt gospodarskich oraz lokalnych odmian roślin uprawnych.

Krajowy Program Rolnośrodowiskowy skierowany jest do producentów rolnych chcących przyczynić się do poprawy jakości środowiska oraz zachowania walorów przyrodniczych terenów wiejskich. Udział w nim jest dobrowolny. Początkowo wybrane pakiety rolnośrodowiskowe można było realizować tylko w strefach priorytetowych, obecnie program obejmuje obszar całego kraju. Na początku swojego działania składał się z 7 pakietów rolnośrodowiskowych (obejmujących 40 wariantów), obecnie jest ich 9 (49 wariantów).

Programy rolnośrodowiskowe w latach 2004-2006 i 2007-2013 zawierają pięć niezmiennych pakietów: rolnictwo zrównoważone, rolnictwo ekologiczne, ochrona gleb i wód, strefy buforowe (poprzednio tworzenie stref buforowych) oraz ochrona lokalnych ras zwierząt gospodarskich.

Utrzymanie łąk ekstensywnych i utrzymanie pastwisk ekstensywnych zostało na lata 2007-2013 połączone w jeden pakiet o nazwie ekstensywne trwałe użytki zielone. Część wymogów tych pakietów zawiera się także we wprowadzonych dwóch nowych pakietach, którymi są: ochrona zagrożonych gatunków ptaków i siedlisk przyrodniczych poza i na obszarach Natura 2000. Nowym pakietem na lata 2007-2013 jest pakiet : zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie.

W ramach Krajowego Programu Rolnośrodowiskowego 2004-2006 spośród siedmiu wariantów cztery mogły być realizowane na terenie całej Polski a pozostałe trzy tylko obrębie stref priorytetowych. w jednym gospodarstwie można było realizować do trzech pakietów, których wymogi się nie pokrywały ani nie wykluczały.

W latach 2007-2013 na terenie gospodarstwa można już realizować dowolną liczbę pakietów, pod warunkiem że się nie wykluczają. Płatności rolnośrodowiskowe, podobnie jak w latach poprzednich, są sumowane na danej powierzchni. Zniesiono też ograniczenia wynikające ze stref priorytetowych i wybrane przez beneficjenta pakiety można realizować na terenie całego kraju.

Aby przystąpić do programu rolnośrodowiskowego należy złożyć do kierownika biura powiatowego Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (właściwego ze względu na miejsce zamieszkania lub siedzibę rolnika) wniosek. Niezbędny do ubiegania się o płatność rolnośrodowiskową jest plan działalności rolnośrodowiskowej. Dokumentami potrzebnymi do jego przygotowania są:

  • numer identyfikacyjny gospodarstwa,
  • wypis z rejestru gruntów,
  • kopia wniosku o dopłaty bezpośrednie,
  • plan pięcioletniego płodozmianu,
  • kopia mapy gospodarstwa.

Załącznikami wymaganymi do wniosku są:

  • kopia certyfikatu zgodności wymaganego przepisami o rolnictwie ekologicznym lub dokument poświadczający, że gospodarstwo rolne znajduje się w okresie przestawiania na produkcje rolniczą metodami ekologicznymi lub dokument poświadczający, że gospodarstwo rolne jest objęte planem kontroli, wydawane przez upoważnioną jednostkę certyfikującą (dla pakietu rolnictwo ekologiczne),
  • zaświadczenie wojewody lub dyrektora parku narodowego o zgodności planu działalności rolnośrodowiskowej z planem ochrony dotyczącym danego obszaru, a w przypadku braku planu ochrony opinię o zgodności planu działalności rolnośrodowiskowej z celami ochrony obszaru chronionego (dla pakietów: utrzymanie pastwisk ekstensywnych i utrzymanie łąk ekstensywnych, jeżeli działki znajdują się na terenie parku, obszaru Natura 2000 lub rezerwatu),
  • zaświadczenie że stado zwierząt ras lokalnych jest objęte programem ochrony zasobów genetycznych,
  • zaświadczenie o średniorocznym stanie zwierząt wpisanym do księgi zwierząt hodowlanych.

Dodatkowo aby przystąpić do pakietów "Ochrona zagrożonych gatunków ptaków i siedlisk na i poza obszarami Natura 2000"należy posiadać dokumentację przyrodniczą sporządzoną przez eksperta botanika lub/i ornitologa. Stanowi ona szczegółową charakterystykę siedliska przyrodniczego lub lęgowego ptaków. Powinna być sporządzona w roku poprzedzającym przystąpienie do programu. Beneficjent otrzymuje zwrot kosztów transakcyjnych za sporządzenie dokumentacji, które są zależne od wielkości zgłoszonego obszaru.

Należy się również wcześniej przygotować przystępując do pakietu "Ochrona lokalnych ras zwierząt gospodarskich" w roku poprzedzającym przystąpienie do tego pakietu beneficjent musi wystąpić do Instytutu Zootechniki z kompletem dokumentów i wnioskiem.



Uprawa ekologicznej truskawki (wieś Popowo, powiat grajewski) [zbiór własny - Anna Świderska]

Pakiety rolnośrodowiskowe zawarte w programie ze względu na pełnione przez nie funkcje, można podzielić na27:

  • Pakiety podstawowe zawierające tzw. minimum środowiskowe. Są to zadania o charakterze pasywnym, które dotyczą zaprzestania lub zmiany okresów wybranych działań w gospodarstwie:
    • rezygnacji ze stosowania chemicznych środków ochrony roślin m.in. w sąsiedztwie miedz i zagłębień terenu,
    • opóźniania prac polowych ze względów ekologicznych, np. do czasu wyprowadzenia lęgów przez ptaki,
    • odłogowanie fragmentów pól,
    • zmniejszenia obsady zwierząt na terenie pastwisk oraz opóźnianie wyprowadzenia zwierząt na pastwiska wiosną.
    Rozwinięciem programu podstawowego jest program zaawansowany, który obejmuje działania aktywne, do których należy m.in.:
    • wprowadzenie co 1-2 lata koszenia na terenach, gdzie tego zaprzestano,
    • wprowadzenie stref buforowych mających na celu stworzenie siedlisk i ograniczenie migracji biogenów do wód oraz ich pielęgnacja,
    • odtwarzanie kulturowych walorów wsi i krajobrazu wiejskiego oraz udostępnienie ich dla turystów.
  • Pakiety systemowe obejmujące działania rolnicze, które wykraczają poza minimum rolnośrodowiskowe. Na celu mają wprowadzenie zrównoważonego gospodarowania poprzez racjonalne dozowanie środków plonotwórczych oraz rolnictwa ekologicznego. Pakietami tymi po przystąpieniu do programu rolnośrodowiskowego jest objęte całe gospodarstwo. Głównym ich celem jest zmniejszenie zanieczyszczeń obszarowych, pochodzących z biogenów.
  • Pakiety przyrodnicze, których głównym celem jest przestrzeganie zaleceń dyrektywy ptasiej i siedliskowej na terenie sieci Natura 2000 i innych obszarach cennych przyrodniczo. Mają podtrzymywać siedliska ukształtowane w wyniku działalności rolniczej oraz nie użytkowane, które stanowią ostoje zagrożonych gatunków i przyczyniają się do zachowania różnorodności biologicznej. w Polsce w latach 2004-2006 można je było realizować w strefach priorytetowych i obszarach przyrodniczo wrażliwych. Obecnie obszar ten obejmuje cały kraj. Pakiety przyrodnicze zawierają działania polegające na: zakazie odłogowania lub nadmiernej ekstensyfikacji, zakazie lub ograniczeniu przeorywania, wałowania, budowy nowych systemów melioracyjnych, unikania zbyt małego lub nadmiernego wypasu oraz na przestrzeganiu terminów koszenia.
  • Pakiety środowiskowe za główny cel mają ochronę środowiska przyrodniczego i kulturowego a także ochronę krajobrazu obszarów wiejskich. Środkami do tego są działania polegające na kształtowaniu nowych elementów krajobrazu: oczek wodnych, zadrzewień, miedz, zachowanie tradycyjnych sadów, tworzenie terenów otwartych. Celami pakietu są m.in. kontynuacja ekstensywnych metod produkcji, rozwój rolnictwa z wykorzystaniem lokalnych ras i odmian służących ochronie zasobów genetycznych w rolnictwie.
  • Pakiety uzupełniające obejmują działania w ramach poprawy gospodarowania na gruntach rolnych, którymi są m.in. niszczenie inwazyjnej roślinności i zwiększanie dostępności gruntów rolnych.

Rola trwałych użytków zielonych i zagrożenia dla ich prawidłowego funkcjonowania

Trwałe użytki zielone to wieloletnie łąki i pastwiska użytkowane przez człowieka do produkcji pasz dla zwierząt. Mogą przez wiele lat zachować dużą produktywność bez obsiewania. Ich gęsta i zwarta ruń zawiera wszystkie piętra roślinności oraz zapewnia obfity i wartościowy plon.

Trwałe użytki zielone zajmują 3271 tys. ha z ogólnej powierzchni 16177 tys. ha użytków rolnych w Polsce. Stanowi to ponad 20% użytków rolnych, dlatego prawidłowa gospodarka na nich jest tak ważna dla środowiska28.


Pastwisko nizinne (wieś Stary Folwark, powiat suwalski) [zbiór własny - Anna Świderska]

W programach rolnośrodowiskowych w ramach PROW 2007-2013 zostały im poświęcone trzy pakiety: "Ekstensywne trwałe użytki zielone" (ukierunkowany na podtrzymanie istnienia łąkowo-pastwiskowych krajobrazów wiejskich), "Ochrona zagrożonych gatunków ptaków i siedlisk poza obszarami Natura 2000"oraz "Ochrona zagrożonych gatunków ptaków i siedlisk na obszarach Natura 2000".

Trwałe użytki zielone (TUZ) spełniają ważną rolę krajobrazową, przyrodniczą i gospodarczą. Szczególną rolę pełnią w dziedzinie gospodarki wodnej, ponieważ przyczyniają się do oczyszczania i retencjonowania wody. Charakterystyczną cechą gleb łąkowych jest duża pojemność wodna, która przy dużym zadarnieniu zatrzymuje znaczne ilości wody opadowej (chroniąc przed wylewami rzek w czasie wiosennych roztopów i obfitych deszczy). Łąki i pastwiska stanowią często jedyną możliwą formę użytkowania podmokłych gruntów znajdujących się w dolinach rzek i śródlądowych rynnach morenowych, gdzie dla upraw polowych stan wód gruntowych jest za wysoki i występują okresowe wylewy rzek. Późne sianokosy są na tych terenach często normą wymuszoną przez warunki naturalne. Tereny te są jednocześnie bardzo cenne dla przyrody. Dodatkowo trwałe użytki zielone poprawiają urodzajność gleby, chronią ją przed erozją (i wzbogacają pasze objętościowe w biokatalizatory)29.

Na trwałych pastwiskach w programach rolnośrodowiskowych istnieje obowiązek wypasu bydła i koni. Celem tego jest aktywna ochrona ekosystemów otwartych oraz utrzymanie bioróżnorodności flory i fauny, w tym głównie ornitofauny. Wypasanie ma być narzędziem do uzyskania celów ekologicznych, nie produkcyjnych. Dlatego w niektórych przypadkach ogólne zasady gospodarki pastwiskowej mogą nie mieć zastosowania albo być sprzeczne z założeniami programów. Odnosi się to głównie do okresu spasania określonych terenów (np. siedlisk lęgowych ptaków), częstotliwości przygryzania tych samych roślin i wpływu wymienionych czynników na zanikanie niepożądanych roślin. Powinno to zagwarantować trwałą egzystencję zwierząt, która wymaga jak najmniejszej pracochłonności i nakładów materiałowych oraz zapewnić zakładane cele ekologiczne i zachowanie na odpowiednim poziomie dobrostanu zwierząt.

Przy jednostronnym pastwiskowym użytkowaniu występowanie niektórych wysokich traw w runi ulega zmniejszeniu. Równocześnie rozwijają się typowe rośliny niskie, którymi są głównie chwasty pastwiskowe30.


Łąka dwukośna (wieś Płochowo, powiat moniecki) [zbiór własny - Anna Świderska]

Według Moraczewskiego i Jankowskiej-Huflejt31 słaba eksploatacja (użytkowanie) trwałych użytków zielonych prowadzi do ich degradacji. Dlatego tak ważne jest ich wykaszanie. Jak wynika z badań w 1995 roku pierwszego odrostu traw nie wykoszono na powierzchni około 250 tys. ha, drugiego na 380 tys. ha a w trzecim wykoszono ale nie zebrano siana z powierzchni ponad 600 tys. ha. Mają temu przeciwdziałać programy rolnośrodowiskowe.

Ważne jest niedopuszczenie do zaprzestania działalności rolniczej na terenach łąk. Jak wynika z badań botaników, po 2-3 latach rezygnacji z koszenia zaczyna zmieniać się skład gatunkowy runi. Powoli giną bardziej wymagające rośliny łąkowe, w wysokich trawach przestają gniazdować niektóre ptaki (m.in. czajka), a następnie pojawiają się samosiewy drzew i zwarte zakrzaczenia. w ten sposób po kilkunastu latach trudno jest zauważyć obecność w przeszłości użytków zielonych na tym terenie. Dlatego zadaniem priorytetowym dla programu rolnośrodowiskowego jest nakłonienie jak największej części rolników do działań, które będą miały na celu zachowanie wartości przyrodniczych łąk i pastwisk32.

Dla rolników problemowe może być przestrzeganie wymogu pierwszego pokosu po 1 lipca co obniża zyski. Siano koszone po tym terminie ma niższą wartość od tego z początku czerwca. Wymogi, które są związane z ilością pokosów i ich terminami są bardzo ważne ze względu na ochronę gatunków roślin i zwierząt w okresie ich rozmnażania. z kolei opóźnione koszenie sprzyja dojrzewaniu i rozsiewaniu nasion chwastów. Dodatkowo za wczesne koszenie osłabia niewystarczająco rozwinięte trawy wysokie i motylkowate, a nie osłabia chwastów.

Dwa pakiety: "ochrona zagrożonych gatunków ptaków i siedlisk poza obszarami Natura 2000" oraz "ochrona zagrożonych gatunków ptaków i siedlisk na obszarach Natura 2000" (może być on realizowany tylko na obszarach objętych Europejską Siecią Ekologiczną Natura 2000) służą pełnej ochronie siedlisk szczególnie cennych. Zawierają w sobie te same warianty. Są nimi:

  • ochrona siedlisk lęgowych ptaków
  • mechowiska
  • szuwary wielkoturzycowe
  • łąki trzęślicowe i selernicowe
  • murawy ciepłolubne
  • półnaturalne łąki wilgotne
  • półnaturalne łąki świeże
  • bogate gatunkowo murawy bliźniczkowe
  • słonorośla
  • użytki przyrodnicze

Płatności są bardzo korzystne i wynoszą od 550 zł do 1200 zł za hektar.

Powyższe pakiety polegają na ograniczeniu nawożenia, ilości i terminów wykonywanych pokosów lub intensywności wypasu. Służą ochronie zagrożonych gatunków ptaków i zachowaniu stanu cennych siedlisk zbiorowisk obszarów wiejskich.

Podstawą przystąpienia do nich jest posiadanie dokumentacji przyrodniczej, sporządzonej przez eksperta botanika lub/i ornitologa. Stanowi ona szczegółową charakterystykę siedliska przyrodniczego lub lęgowego ptaków. Beneficjent programu otrzymuje zwrot kosztów transakcyjnych za sporządzenie dokumentacji, które są zależne od wielkości zgłoszonego obszaru.


Podsumowanie

Wiele czynników determinuje ekologiczny charakter polskiego rolnictwa. Są to m.in. zróżnicowanie krajobrazu i podłoża, ekstensywne metody produkcji, bogactwo zespołów roślinnych oraz ras zwierząt gospodarskich. w świetle tego, ważne jest zachowanie tych walorów przyrodniczych i zbudowanie na nich silnej marki. Wysiłki Wspólnoty Europejskiej zmierzają do jak największej promocji ekologicznych upraw oraz ograniczania negatywnego wpływu rolnictwa na zmiany klimatyczne oraz utratę bioróżnorodności. w Polsce brak alternatyw wynikający z niskiego poziomu kultury rolniczej, niekorzystnego klimatu, słabych gleb oraz dystansu w stosunku do państw starej 15-stki w dużej mierze wskazuje na zasadność zwiększenia zainteresowania programami rolnośrodowiskowymi w Polsce.

Programy rolnośrodowiskowe, pomimo iż nie zawsze są dostosowane do uwarunkowań regionalnych, to jednak zazwyczaj przynoszą korzyści, do których można zaliczyć: zwiększenie różnorodności biologicznej (liczby gatunków roślin i zwierząt) i krajobrazowej (większej ilości zadrzewień śródpolnych, zakrzaczeń, miedz) , ograniczenie zużycia nawozów mineralnych, zidentyfikowanie i wyznaczenie cennych siedlisk (np. poprzez obszary Natura 2000), rozpowszechnianie zasad zwykłej dobrej praktyki rolniczej oraz większą świadomość ekologiczną rolników i społeczeństwa.


Przydatne linki:

1 Niewęgłowska G., 2003, "Polski Program Rolnośrodowiskowy na tle programów Unii Europejskiej, IERiGŻ, Komunikaty, raporty, ekspertyzy tom 490, Warszawa.

2 Liro A., 2000, "Ochrona środowiska w rolnictwie", Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA, Warszawa.

3 Stypiński P., 2006, Realizacja programów rolno-środowiskowych w wybranych krajach Unii Europejskiej, w materiałach konferencji "Programy rolno-środowiskowe - założenia, realizacja, perspektywy, Poleski Park Narodowy", Urszulin 2006.

4 Chmielewska-Gill W., Czapla J., 2003, "Wspólna polityka rolna. Zasady funkcjonowania oraz ich reforma", Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA, Warszawa.

5 Kucharska A., 2005, "Programy rolnośrodowiskowe z udziałem zwierząt trawożernych szansą na utrzymanie naturalnych i półnaturalnych łąk i pastwisk oraz ich bioróżnorodności", Chemia, dydaktyka, ekologia, metrologia 2005, R.10, Nr 1-2.

6 Rowiński J., 2000, "Wspólna Polityka Rolna Unii Europejskiej", Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA, Warszawa.

7 Liro A., 2000, "Ochrona środowiska w rolnictwie", Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA, Warszawa.

8 Chmielewska-Gill W., Czapla J., 2003, "Wspólna polityka rolna. Zasady funkcjonowania oraz ich reforma", Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA, Warszawa.

9 Niewęgłowska G., 2003, "Polski Program Rolnośrodowiskowy na tle programów Unii Europejskiej", IERiGŻ, Komunikaty, raporty, ekspertyzy tom 490, Warszawa.

10 Łuczka-Bakuła W., 2006, "W kierunku rolnictwa zrównoważonego- od programów rolnośrodowiskowych do cross-compliance", Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej we Wrocławiu: Rolnictwo, Nr 540.

11 Liro A., 2000, "Ochrona środowiska w rolnictwie", Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA, Warszawa.

12 www.minrol.gov.pl

13 Liro A., 2000, "Ochrona środowiska w rolnictwie", Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA, Warszawa.

14 Niewęgłowska G., 2003, "Polski Program Rolnośrodowiskowy na tle programów Unii Europejskiej", IERiGŻ, Komunikaty, raporty, ekspertyzy tom 490, Warszawa.

15 Liro A., 2003, "Programy rolnośrodowiskowe w Unii Europejskiej- instrument ekologizacji gospodarki rolnej" w "Podstawy wdrażania programu rolnośrodowiskowego i zalesieniowego", Warszawa

16 Niewęgłowska G., 2003, "Polski Program Rolnośrodowiskowy na tle programów Unii Europejskiej", IERiGŻ, Komunikaty, raporty, ekspertyzy tom 490, Warszawa.

17 Liro A., 2000, "Ochrona środowiska w rolnictwie", Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA, Warszawa.

18 www.minrol.gov.pl

19 PROW 2004-2006

20 Niewęgłowska G., 2003, "Polski Program Rolnośrodowiskowy na tle programów Unii Europejskiej", IERiGŻ, Komunikaty, raporty, ekspertyzy tom 490, Warszawa.

21 Gotkiewicz W., Mickiewicz B., 2007, "Problemy i dylematy Polskiego Programu Rolnośrodowiskowego", Zeszyty problemowe postępów nauk rolniczych, Warszawa.

22 Niewęgłowska G., 2005, "Zdolność rodzinnych gospodarstw rolnych do realizacji Programu Rolnośrodowiskowego" , IERiGŻ, Studia i monografie tom 130, Warszawa.

23 Niewęgłowska G., 2005, "Zdolność rodzinnych gospodarstw rolnych do realizacji Programu Rolnośrodowiskowego" , IERiGŻ, Studia i monografie tom 130, Warszawa.

24 www.minrol.gov.pl

25 PROW2004-2006.

26 PROW2007-2013

27 Kozłowski S., 2001, "Rola obszarów chronionych w koncepcji przestrzennego zagospodarowania terenów wiejskich", Biuletyn KPZK, z198.

28 GUS 2008

29 Kozłowski S., 2001, "Rola obszarów chronionych w koncepcji przestrzennego zagospodarowania terenów wiejskich", Biuletyn KPZK, z198.

30 Dembek W. (red.), 2001, "Spasanie podmokłych łąk w dolinach Narwi i Biebrzy jako metoda ochrony ich walorów przyrodniczych", Biblioteczka wiadomości IMiIZ 98.

31 Moraczewski R., Jankowska-Huflejt H., 2003, "Perspektywy wykorzystania trwałych użytków zielonych po wejściu Polski do Unii Europejskiej", Wiadomości melioracyjne i łąkarskie nr 4/2003

32 Krupa A., 2004, "Ochrona przyrody a rolnicze użytkowanie pastwisk, cz.I.: Znaczenie programu rolnośrodowiskowego w zachowaniu wartości przyrodniczych użytków zielonych", Poradnik gospodarski wrzesień 2004