EMAS – w kierunku zrównoważonego rozwoju

Strategicznym celem Unii Europejskiej jest przekształcenie jej do roku 2010 w najbardziej dynamiczne, konkurencyjne oraz oparte na wiedzy społeczeństwo na świecie. Aby osiągnąć ten cel, UE musi mocniej zaangażować się w realizację zadań gospodarczych, społecznych i środowiskowych.

Patrząc na ten cel z punktu widzenia ochrony środowiska, oznacza to konieczność uniezależnienia stopnia degradacji środowiska od poziomu wzrostu gospodarczego, wprowadzenie zasad zrównoważonej produkcji i konsumpcji, jak również ochronę zasobów naturalnych i zrównoważoną gospodarkę tymi zasobami.

Wzrost znaczenia ochrony środowiska w gospodarce jest wynikiem coraz wyższej świadomości społecznej. Świadomość ta przekłada się na presję wywieraną na organizacje (przede wszystkim przedsiębiorstwa przemysłowe) zarówno bezpośrednio m.in. w formie wzrastającego zainteresowania wyrobami oferowanymi przez producentów dbających o środowisko, jak i pośrednio, w formie zaostrzających się wymagań prawnych.

Wymagania te zmuszają przedsiębiorstwa do systemowego poszukiwania sposobów osiągania coraz wyższych standardów, a administrację do poszukiwania efektywnych metod ich egzekwowania. Systemy zarządzania środowiskowego, którym w pierwszej połowie lat 90-tych nadano formalne ramy poprzez publikowanie szeregu standardów, znakomicie spełniają oczekiwania obu stron. Dzięki nim organizacje wypracowują spójną strategię działań na rzecz ochrony środowiska, a administracja może przenieść część odpowiedzialności za egzekwowanie wymagań na zaangażowane organizacje. Wiele organizacji na świecie uznało, że wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego jest inwestycją przynoszącą wymierne korzyści. Ograniczenie ilości wytwarzanych odpadów, zużycia energii oraz zwiększenie wydajności wykorzystania zasobów może, poza poprawą stanu środowiska, prowadzić do ograniczenia kosztów działalności.

EMAS

System Ekozarządzania i Audytu EMAS (ang. Eco Management and Audit Scheme) jest unijnym instrumentem wprowadzonym w życie rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady. Ma na celu zachęcenie różnych organizacji do ciągłej poprawy swojej działalności na rzecz środowiska poprzez przestrzeganie norm i przepisów ochrony środowiska, a także poprzez wprowadzanie niezbędnych zmian wzorców produkcji i konsumpcji na bardziej zrównoważone. Rejestracja w systemie EMAS w żaden sposób nie zwalnia organizacji z obowiązku przestrzegania wszystkich takich przepisów czy norm. Jego zasadniczym założeniem jest dostrzeżenie i nagradzanie tych organizacji, które dobrowolnie wychodzą poza zakres minimalnej zgodności z przepisami i w sposób stały poprawiają efekty swojej działalności środowiskowej. Tak więc przystąpienie do systemu EMAS stanowi wejście do „elitarnego klubu” tych organizacji, które uwzględniają aspekty środowiskowe na równi z innymi elementami prowadzonej działalności, oraz w sposób ciągły dążą do poprawy i minimalizacji swojego oddziaływania na środowisko.

Rozporządzenie w sprawie EMAS weszło w życie na terenie Polski bez modyfikacji w momencie przystąpienia do Unii Europejskiej. Udział w systemie jest dobrowolny i dostępny dla wszelkiego rodzaju organizacji obejmujących instytucje i przedsiębiorstwa zarówno komercyjne, jak i te działające w formule non-profit, które, wykorzystując ten instrument, dążą do osiągnięcia coraz lepszych efektów swojej działalności, podnosząc jednocześnie jej efektywność. Obecnie w unijnym rejestrze EMAS znajduje się ok. 3200 organizacji. Niekwestionowanym liderem są Niemcy, gdzie liczba zarejestrowanych organizacji sięga 1600 podmiotów.

EMAS a ISO 14001

Zarówno ISO 14001, jak i EMAS oparte są na tych samych założeniach – niektóre organizacje są skłonne do podejmowania działań wybiegających poza obowiązki wynikające z przepisów prawa mają ten sam cel – stałe ograniczanie negatywnego oddziaływania na środowisko poprzez stały nadzór nad działaniami, usługami i wyrobami związanymi ze znaczącymi aspektami środowiskowymi oraz stawianie i osiąganie realnych celów w tym zakresie. Wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego w oparciu o wymagania normy ISO 14001 można więc traktować jako krok w kierunku rejestracji w systemie EMAS. W praktyce większość systemów opartych na ISO 14001 spełnia wymagania EMAS w tym zakresie. Dotyczy to np. obowiązku przeprowadzenia wstępnego przeglądu środowiskowego, metodyki i częstotliwości audytów wewnętrznych, nadzorowania dostawców i podwykonawców oraz zaangażowania pracowników. W praktyce różnica między EMAS a ISO 14001 ogranicza się do obowiązku publikowania deklaracji środowiskowej oraz podejścia do zgodności z prawem.

Organizacje, które poddały swój system zarządzania środowiskowego certyfikacji na zgodność z normą ISO 14001, starając się o rejestrację w systemie EMAS, nie muszą zaczynać od początku. Ich system spełnia większość wymagań, a akredytowany weryfikator będzie sprawdzał jedynie dodatkowe elementy niewymagane przez ISO 14001. Warunkiem zastosowania krótszej ścieżki jest certyfikat wydany przez jednostkę posiadająca akredytację zaakceptowaną przez Komisję Europejską.

EMAS oferuje organizacjom także dodatkowe możliwości w zakresie promocji, czyli wpis do unijnego rejestru oraz możliwość korzystania z oficjalnego logo systemu.

Rejestracja organizacji

Przystąpienie do systemu EMAS przez organizację jest całkowicie dobrowolne. Aby uzyskać rejestrację w systemie, organizacja musi spełniać następujące wymogi Rozporządzenia EMAS:

  • przeprowadzić przegląd środowiskowy, biorąc pod uwagę wszystkie aspekty środowiskowe działań, wyrobów i usług organizacji, metody ich oceny, wymagania prawne i inne oraz istniejące praktyki i procedury zarządzania środowiskowego,
  • uwzględniając wyniki przeglądu, wdrożyć efektywny system zarządzania środowiskowego ukierunkowany na osiąganie przez organizację założeń polityki środowiskowej zdefiniowanej przez kierownictwo najwyższego szczebla,
  • przeprowadzić wewnętrzny audyt środowiskowy oceniający w szczególności istniejący system zarządzania środowiskowego oraz zgodność z polityką i programem organizacji oraz z wymaganiami prawnymi i innymi w zakresie środowiska,
  • sporządzić i opublikować deklarację środowiskową opisującą system zarządzania środowiskowego oraz efekty działalności środowiskowej.

Przegląd środowiskowy, system zarządzania środowiskowego, procedura audytu i deklaracja środowiskowa muszą zostać zatwierdzone przez akredytowanego weryfikatora EMAS, a zatwierdzona deklaracja musi zostać przesłana do właściwego organu w celu zarejestrowania i podania tego faktu do publicznej wiadomości. Zarejestrowany podmiot uzyskuje prawo do posługiwania się logo EMAS, które może być wykorzystywane do ogólnej prezentacji organizacji, do celów reklamowych swojej działalności, produktów i usług.

Struktura systemu EMAS w Polsce

W Polsce rolę właściwego organu (organu rejestrującego) pełni Minister Środowiska. W jego imieniu w terenie działają wojewodowie, gdyż to oni bezpośrednio rozpatrują wnioski organizacji o rejestrację i prowadzą tzw. rejestr wojewódzki. Urząd wojewódzki sprawdza kompletność i wiarygodność dostarczonych dokumentów i dokonuje wpisu do rejestru wojewódzkiego. Następnie informacja ta przekazywana jest do Ministra Środowiska celem wpisania do rejestru centralnego. Zadaniem Ministra Środowiska jest przekazanie informacji o zarejestrowanej firmie do unijnego rejestru EMAS prowadzonego przez Komisję Europejską.

Struktura EMAS w Polsce

Rys. 1. Struktura EMAS w Polsce.

Polskie Centrum Akredytacji (PCA) jest instytucją, która dokonuje akredytacji weryfikatorów EMAS. Weryfikatorzy działający w Polsce muszą być akredytowani przez PCA lub też organ akredytujący innego państwa członkowskiego. W skład polskiego systemu wchodzi również Krajowa Rada Ekozarządzania będąca organem opiniodawczo-doradczym Ministra Środowiska. Do zakresu jej kompetencji należą m.in. promowanie EMAS, analizowanie funkcjonowania systemu i opiniowanie stosownych aktów prawnych.

Przystąpienie do EMAS

System EMAS jest otwarty dla wszystkich organizacji mających wpływ na środowisko, obejmujących przedsiębiorstwa i instytucje, zarówno z sektora publicznego, jak i prywatnego, takich jak duże przedsiębiorstwa, małe i średnie firmy, firmy usługowe, instytucje publiczne, zakłady komunalne, samorządy, szpitale, szkoły itp., które w sposób systematyczny identyfikują aspekty środowiskowe oraz opracowują i realizują plany działań pozwalające sukcesywnie ograniczyć własne oddziaływanie na środowisko.

Sama rejestracja odbywa się stosunkowo niewielkim kosztem. W chwili obecnej waha się w granicach od 5 do 1000 złotych w zależności od wielkości organizacji podanej w ilości zatrudnionych pracowników. Maksymalna opłata rejestracyjna dotyczy tylko dużych podmiotów gospodarczych zatrudniających powyżej 500 pracowników. W przypadku organizacji pożytku publicznego, placówek oświatowo-wychowawczych i jednostek sektora finansów publicznych stosuje się najniższą stawkę opłaty rejestracyjnej. Jedynym dodatkowym kosztem jest opłata za usługi akredytowanego weryfikatora, który dokonuje weryfikacji systemu i zatwierdza deklarację środowiskową.

Co daje rejestracja w EMAS?

Instytucje i przedsiębiorstwa zarejestrowane w systemie EMAS są powszechnie postrzegane, zarówno w Europie, jak i na całym świecie, jako organizacje prowadzące swoją działalność w sposób efektywny i przejrzysty. Rejestracja w systemie EMAS oznacza, że organizacja posiada sprawny system zarządzania środowiskowego, który znacząco przyczynia się do obniżenia kosztów działalności, np. związanych z utylizacją odpadów, zmniejszeniem zużycia energii, wody itp., wpływając jednocześnie na wzrost konkurencyjności takiej organizacji na rynku.

System EMAS to nie tylko ograniczenie negatywnego oddziaływania na środowisko. Wprowadzenie systemu usprawnia zarządzanie ryzykiem, a więc wpływa na zmniejszenie liczby awarii i wypadków. Dodatkowe korzyści płynące z wprowadzenia systemu to pokazanie, że organizacja w sposób odpowiedzialny traktuje swoją działalność oraz ryzyko z nią związane, dając czytelny sygnał wszystkim zainteresowanym stronom, że w pełni kontroluje wszelkie zagrożenia.

W krajach zachodnich rejestracja w systemie EMAS upraszcza uzyskiwanie pozwoleń administracyjnych na korzystanie ze środowiska, gdyż jednym z wymogów EMAS jest prowadzenie działalności przez organizację zgodnie z obowiązującym prawem. Możliwość udokumentowania, że działalność prowadzona jest zgodnie z przepisami prawa, skutkuje uzyskaniem większej wiarygodności wśród klientów, inwestorów oraz władz lokalnych i organów kontrolnych.

Wojciech Ossoliński
Lemtech Konsulting Sp. z o.o.
Artykuł z dwumiesięcznika " Ekologia" Nr 3/2006