Ochrona zasobów wodnych przed zanieczyszczeniami pochodzenia rolniczego

IV kwartał 2004 r. Projekt Phare PL01.05.01

Tak to się zaczęło

Ministerstwo Środowiska, w celu zrealizowania kluczowych elementów Dyrektywy Rady 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. (dotyczącej ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego) oraz innych powiązanych z nią dyrektyw, postanowiło wykorzystać unijne środki przedakcesyjne dostępne dla Polski z programu Phare 2001. Wykonanie tego zadania ułatwiało doświadczenie zdobyte przez resort podczas realizacji twinningów w ramach Phare 98, Phare 99 i Phare 2000.

Blaski i cienie tła projektu

Potrzeba kontrolowanej intensyfikacji rolnictwa jest niekwestionowanym elementem wynikającym z aktów prawnych łączących zagadnienia ochrony środowiska z rolnictwem, za których wdrażanie odpowiedzialny jest minister ds. środowiska. Jednocześnie na wszystkich zarządzających i gospodarujących zasobami wodnymi oraz innych użytkowników wód nałożona jest odpowiedzialność za jakość wód oraz innych zasobów przyrody. Jednak prawo prawem a życie życiem. Tę prostą zasadę należy przywołać, gdyż każdy z nas jest użytkownikiem zasobów wodnych, ale czy każdy z nas zna i stosuje zasady ujęte aktami prawnymi?

Niestety, odpowiedz brzmi: nie. Stąd też należy wspomnieć, iż klasyfikacja zanieczyszczenia wód związana jest bardzo ściśle ze źródłem ich pochodzenia.

Zanieczyszczenia dzielimy na: naturalne i powodowane działalnością człowieka. Ze względu na charakter ich występowania dzielimy je na: punktowe i obszarowe.

Na wsi podstawowymi źródłami zanieczyszczeń powodowanych działalnością człowieka są: niewłaściwa gospodarka ściekami bytowo-gospodarczymi, niewłaściwe przechowywanie i stosowanie nawozów mineralnych oraz naturalnych (obornik, gnojówka, gnojowica, wody gnojowe, pomiot ptasi), osady ściekowe, kiszonki. Zanieczyszczeniami, których występowanie w wodzie do picia może bezpośrednio zagrażać zdrowiu ludzi i zwierząt, a w wodach powierzchniowych - również równowadze życia biologicznego, są azotany, będące jedną z form występowania azotu.

Resort środowiska monitoruje stan zanieczyszczenia wód azotanami ze źródeł rolniczych, mimo iż ryzyko takiego zanieczyszczenia jest stosunkowo niewielkie zwłaszcza ze względu na niską intensywność produkcji rolnej w wielu regionach. Jednakże Polska posiada potencjał, który w przyszłości może wpłynąć na wzrost wydajności produkcji rolnej. Tendencja ta może jednocześnie przyczynić się do zmiany zagrożenia zanieczyszczeniami związkami azotu i z tego powodu resort podejmuje działania w kierunku odpowiedniego zabezpieczenia środowiska.

Instrumentem mającym na celu zarządzanie środowiskiem w rolnictwie jest m.in. Dyrektywa Rady 91/676/EWG zwana także azotanową. Wymusza ona działania, będące jednocześnie pomocą, we wdrażaniu zasad dobrej praktyki rolniczej dla zapewnienia ochrony zasobów wodnych na terenie Unii Europejskiej.

Osiągnięciu celu dyrektywy służy wyznaczenie stref, w których zarówno rzeki, jeziora, wody przybrzeżne, jak i wody podziemne mogą być zagrożone zanieczyszczeniami o pochodzeniu rolniczym. Ponadto dyrektywa daje możliwość zastosowania szczególnych środków ostrożności, aby chronić ww. wody przed dalszą ich degradacją. Dyrektywa azotanowa wprowadza w życie zasadę stosowania nawozów, która pozwoli na uniknięcie skażenia gleby. Zgodnie z jej zapisami właściwe przechowywanie i stosowanie nawozów naturalnych jest zasadniczą sprawą dla ochrony zdrowia i zagwarantowania innych usankcjonowanych prawem sposobów wykorzystania wód. Nawozy naturalne są cennymi zasobami, które mogą poprawić jakość gleby i dostarczyć substancji pokarmowych roślinom, dlatego też właściwe planowanie ich stosowania z pewnością przyniesie korzyści w produkcji rolnej, bez jednoczesnego powodowania zagrożenia środowiska.

Zgodnie z art. 4 dyrektywy azotanowej w celu zapewnienia ogólnego poziomu ochrony wszystkich wód przed zanieczyszczeniem ustanowiono zbiór zasad właściwej praktyki rolniczej, który w Polsce opracowano w postaci Kodeksu Dobrej Praktyki Rolniczej. Wspomniany Kodeks ma być przez rolników dobrowolnie wprowadzany w życie. Warto więc nadmienić, iż wdrażane zasad KDPR nie ma ujemnego wpływu na produkcję rolną.

Kodeks ten, obejmując wszystkie sprawy związane z zarządzaniem środowiskiem w rolnictwie łączy w sobie działania dwutorowe. Pierwszy tor działań, to działania profilaktyczne pozwalające na likwidację przyczyn niekorzystnych zmian w środowisku powodowanych działaniami rolniczymi. Drugi tor działań, to zapobieganie negatywnemu oddziaływaniu rolnictwa na środowisko przez kształtowanie właściwej postawy rolników wobec obowiązującego prawa ochrony środowiska.

Jest dobrze, ale może być lepiej

Zgodnie z art. 3 dyrektywy, na terytorium Polski zostały zidentyfikowane i wyznaczone obszary, na których występują wody wrażliwe na zanieczyszczenia azotanami pochodzenia rolniczego. Do oceny jakości wód powierzchniowych i podziemnych wrażliwych na azotany pochodzenia rolniczego posłużyły dane Państwowego Monitoringu Środowiska na szczeblu krajowym i regionalnym. Wyniki monitoringu wykazały bardzo małe zanieczyszczenie azotanami wód powierzchniowych. Gorsza była jednak jakość wód podziemnych. Uzyskane dane wykazały również znaczą liczbę polskich jezior poddanych procesowi eutrofizacji. Do postępowania tego procesu przyczynia się fosfor i azot, pochodzący m.in. z działalności rolniczej. Ponadto, wymienione biogeny wprowadzane wodami rzek do Bałtyku mają również wpływ na zanieczyszczanie i eutrofizację wód morskich.

Biorąc pod uwagę powyższe wyniki, Polska ustanowiła 21 obszarów szczególnie narażonych na odpływ azotanów do wód ze źródeł rolniczych zajmujących 6 234,61 km2, co stanowi jedynie 2% powierzchni kraju. W związku z tym, dyrektorzy regionalnych zarządów gospodarki wodnej na podstawie ustawy Prawo wodne z dnia 18 lipca 2001 r. wydali od marca do końca 2004 r., 21 rozporządzeń (odrębnie do każdego wyznaczonego obszaru) wprowadzających w życie stosowne programy działań zgodnie z artykułem 5 dyrektywy.

Celem wszystkich programów jest poprawa stanu środowiska i przywrócenie wymaganej jakości wód powierzchniowych i podziemnych, w tym szczególnie wód wykorzystywanych do zaopatrzenia ludności w wodę do picia i celów gospodarczych.

Wszystkie programy działań oparte są na tym samym wzorcu i zawierają te same obowiązujące elementy. Każdy program różni się jednak nieznacznie szczegółowymi rozwiązaniami, dostosowanymi do terenu, na którym będzie realizowany. Obowiązki nałożone na rolników gospodarujących na obszarach narażonych, takie jak: wymóg zapewnienia odpowiedniego przechowywania nawozów naturalnych oraz pasz soczystych, stworzenia izolowanych miejsc dłuższego pobytu zwierząt z odpowiednim odpływem wód odpadowych lub zadaszenie miejsc przebywania zwierząt z jednoczesnym systemem oddzielającym wody odpadowe od zanieczyszczonych, zmuszają do nowych inwestycji, przyczyniając się tym samym do ponoszenie przez rolników znacznych kosztów.

Rolnicy mogą składać wnioski o dostępne na dziś środki (w celu wydatkowania ich na budowę płyt obornikowych i zbiorników do przechowywania nawozów naturalnych) w oddziałach Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa.

Dalsze drążenie tematu

Zakres potrzeb i charakter wymagań planowanego projektu został bardzo szczegółowo przeanalizowany. Podstawą planowanych działań były zagadnienia ujęte w prawie krajowym przez ustawę Prawo wodne. W "Zakresie Zadań" projektu uwzględniono przygotowanie dokumentów programowych i strategicznych MŚ oraz potrzeby wynikające z objęcia programem rozwoju Państwowego Monitoringu Środowiska obszarów rolniczych uznanych za wrażliwe na oddziaływanie zewnętrzne. Procesowi przygotowywania harmonogramu projektu towarzyszyła świadomość ogromnej roli dyrektywy azotanowej w działaniach podejmowanych w celu zachowania w środowisku równowagi pomiędzy produkcją rolną a zagrożeniami przez nią powodowanymi, szczególnie dotyczącymi zasobów wodnych.

Jednocześnie wzięto pod uwagę fakt, iż polscy rolnicy użytkują ok. 60 % powierzchni kraju. Myśląc o nich, jako o jednej z grup końcowych beneficjentów projektu, wyznaczono strategiczne i bezpośrednie cele projektu oraz harmonogram działań.

Postanowiono, iż projekt składać się będzie z dwóch komponentów: części bliźniaczej (ang. twinning) oraz części inwestycyjnej (zakup specjalistycznego sprzętu do pozyskiwania, gromadzenia i przetwarzania danych monitoringowych).

Celem strategicznym projektu było zmniejszenie zanieczyszczenia wód oraz zapobieganie dalszemu ich zanieczyszczaniu. Cele bezpośrednie związane zostały ze wsparciem polskich jednostek organizacyjnych we wdrażaniu prawa unijnego w zakresie ochrony wód na obszarach rolniczych oraz w osiągnięciu standardów wynikających z wymagań prawa obowiązującego na obszarze UE.

Działania projektu prowadzone przez Ministerstwo Środowiska adresowane były do następujących jednostek: Państwowy Instytut Geologiczny, regionalne zarządy gospodarki wodnej, Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, wojewódźkie inspektoraty ochrony środowiska, Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, Instytut Ochrony Środowiska, Przedsiębiorstwo Inżynierii Sanitarnej, oraz Ośrodek Doradztwa Rolniczego i Stacja Chemiczno-Rolnicza. Podjęto stałą współpracę podczas wdrażania wszystkich komponentów projektu współpracowano z Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz Ośrodkiem Szkoleniowym Regionalnego Centrum Doradztwa Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich w Przysieku. Z założenia projekt miał spełniać wszystkie funkcje i koordynować wiele prac realizowanych w zakresie dyrektywy azotanowej. Jednocześnie, biorąc pod uwagę rolę administracji, uwzględniono w projekcie zadania jakie mają wykonać przedstawiciele jednostek organizacyjnych zajmujących się ochroną środowiska w zakresie działań pozwalających na likwidację negatywnych dla środowiska skutków nadmiernej intensyfikacji rolnictwa. Wzmocnienie kadry szkolonej zarówno w kraju, i jak i Wielkiej Brytanii miało na celu przede wszystkim podniesienie jej umiejętności w zakresie wdrażania wymagań wynikających z przeniesienia dyrektywy azotanowej do polskiego systemu prawnego. Duży nacisk został położony również na kształcenie umiejętności w zakresie komunikowania się ze środowiskiem rolniczym, przekazywania rolnikom informacji o skutkach negatywnego oddziaływania intensywnego rolnictwa na środowisko.

Stronę polską w projekcie reprezentowało Ministerstwo Środowiska, wspierane przez administrację szczebla centralnego, wojewódzkiego i lokalnego, instytuty badawcze, organizacji ochrony środowiska i organizacje rolnicze w Polsce.

Ze strony państw członkowskich projekt reprezentowały Agencja Środowiska Anglii i Walii, Ministerstwo Rolnictwa Irlandii Północnej, NI-CO, organizacja założona w celu międzynarodowej promocji publicznego sektora w Irlandii Północnej oraz BRGM, Francuskie Biuro Poszukiwań Geologicznych i Górniczych.

Pierwsze kroki projektu

W trakcie pierwszych tygodni realizacji projektu celem zespołu było zapoznanie się z aktualnie prowadzonymi w Polsce działaniami w zakresie wdrażania dyrektywy azotanowej, rozpoznanie potrzew zakresie wzmocnienia działań przez opracowanie wytycznych i zaleceń służącym pełniejszemu wdrożeniu wymagań dyrektywy, a także oceny zapotrzebowania na sprzęt do monitoringu i zarządzania danymi. Proces opracowywania specyfikacji technicznej rozpoczęto od zapoznania się przez członków Komitetu Sterującego projektu z potrzebami beneficjentów projektu. Jednocześnie eksperci krótkoterminowi podczas misji ocenili sytuację w poszczególnych instytucjach. Efektem tych misji było przygotowanie rekomendacji i sugestii co do wyposażenia w sprzęt specjalistyczny. Konsultacje z ekspertami odbywały się również podczas warsztatów i wizyt studialnych, w których bezpośrednio uczestniczyli pracownicy instytucji beneficjentów części inwestycyjnej projektu.

Kolejne działania i ostatni krok

W drugim roku projektu stworzono program demonstracyjny. Program ten miał na celu praktyczne zastosowanie wytycznych wypracowanych w pierwszym roku, i sprawdzenie bądź upewnienie się, czy wytyczne i procedury są dostosowane do polskich warunków. Na potrzeby programu wybrano położoną w okolicach Poznania część zlewni rzeki Samicy Stęszewskiej. Teren ten leży w granicach obszaru szczególnie narażonego na zanieczyszczenia pochodzenia rolniczego i jednocześnie jest dostatecznie reprezentatywny, aby można było na nim testować rozwiązania odnoszące się do obszaru całego kraju. Przez 12 miesięcy realizacji programu demonstracyjnego eksperci unijni wraz z urzędnikami polskimi odwiedzali miejscowe jednostki odpowiedzialne za doradztwo rolnicze oraz monitoring wód podziemnych i powierzchniowych. W trakcie przeprowadzonych wizyt, wspólnie ze specjalistami z poszczególnych instytucji omówiono i proponowano nowe rozwiązania, np. dotyczące programów szkoleniowych dla rolników oraz procedur monitoringowych według przygotowywanych wcześniej wytycznych i rekomendacji.

Program demonstracyjny zakładał również wykonanie badań chemicznych wód powierzchniowych i podziemnych, gleb, ścieków oraz nawozów naturalnych i mineralnych na terenie zlewni pilotażowej. W celu określenia źródła pochodzenia zanieczyszczeń azotanowych integralną część badań stanowiły analizy składu izotopowego azotu.

Ponadto w pracy codziennej i w trakcie szkoleń poszukiwano nowych form wymiany doświadczeń i informacji pomiędzy instytucjami a rolnikami. W tym celu m.in. współpracowano z innymi projektami Phare, a w szczególności z twinningiem realizowanym przez MŚ: PL02/IB/EN/01 dotyczącym wdrażania ramowej Dyrektywy Wodnej oraz projektami "Krajowy system doradztwa rolniczego" - PL01/IB/AG/02 i "Wsparcie instytucjonalne na rzecz agrośrodowiska i zalesiania" - PL00/IB/AG/03.

Dlaczego taka forma wdrażania dyrektywy azotanowej okazała się skuteczna?

Na tle realizowanych działań Projekt PL01.05.01 jest pierwszym projektem w Polsce kompleksowo obejmującym wszystkie zagadnienia Dyrektywy Rady 91/676/EWG.

W trakcie realizacji projektu zwracano uwagę na poszukiwanie nowych form współpracy pomiędzy poszczególnymi organizacjami, podkreślając rolę organizacji rolniczych i rolników.

Zważywszy na codzienną współpacę trwającą ponad 15 miesięcy, stwierdzić należy, że wybór partnera brytyjskiego był najlepszym rozwiązaniem. Dzięki takiemu wyborowi mogliśmy z bliska przyglądać się skutkom, zintensyfikowanego rolnictwa w Irlandii Północnej. Pogoni za zwiększaniem produkcji bez trzymania się zasad zrównoważonego rozwoju przez kolejne lata może stać się jednocześnie katastrofą dla brytyjskich rolników. Dzięki przyjętym formom szkolenia i wielogodzinnej codziennej współpracy z partnerem istniała możliwość obserwacji zarządzania środowiskiem w rolnictwie brytyjskim, zarówno jego sukcesów, jak i porażek. Dostrzeżono inny sposób rozwiązywania problemów i wielką cierpliwość w prowadzeniu szkoleń dla rolników.

Jednak partner brytyjski nie był doskonały, gdyż w kwestii przygotowania strategii mającej na celu opracowanie pomocy finansowej dla rolników nie potrafił udzielić nam wsparcia, pozostawiając to stronie polskiej. Należy jednak pamiętać, że w Wielkiej Brytanii funkcjonują odmienne instrumenty pomocy finansowej, które nie zawsze w sposób bezpośredni dają się przełożyć na polskie warunki.

Po projekcie zostało...

W trakcie realizacji projektu oraz prac zgodnych z harmonogramem umowy bliźniaczej przygotowano szereg rekomendacji dotyczących monitoringu jakości wód oraz doradztwa rolniczego. Do materialnych efektów projektu należą pakiety szkoleniowe dla rolników opracowane wspólnie przez polskich oraz północnoirlandzkich ekspertów, dwa filmy szkoleniowe "Chrońmy wody przed zanieczyszczeniami z rolnictwa" i nt. Kodeksu dobrej praktyki rolniczej oraz broszura informacyjna dotycząca gospodarowania na obszarach szczególnie narażonych na zanieczyszczenia rolnicze, opracowana z udziałem Krajowe Centrum Doradztwa, Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich oddział w Poznaniu z Wojewódzki Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Poznaniu oraz Regionalne Centrum Doradztwa, Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich w Przysieku.

Niektóre wyżej wymienione materiały częściowo zostały już przekazane zainteresowanym instytucjom. Do końca bieżącego roku materiały te będą przekazywane pod nadzorem Ministerstwa Środowiska.

Ponadto pozostawiamy ponad 550 osób przeszkolonych w zakresie m.in. wód powierzchniowych, wód podziemnych, eutrofizacji, sposobów oceny udziału rolnictwa w zanieczyszczeniu wód azotem, metodyki wyznaczania wód wrażliwych, oceny danych, weryfikacji wyników oraz wielu, wielu innych tematów.

W ramach kontraktu inwestycyjnego, na podstawie o ostatecznej wersji specyfikacji technicznej, został zakupiony sprzęt, w tym: minipompy zatapialne, próbniki do poboru wód powierzchniowych, terenowe stacje automatyczne z czytnikiem danych, urządzenia GPS, urządzenia do mikrofalowej mineralizacji próbek, spektrofotometr UV-VIS, przenośne spektrofotometry UV wraz z modułem fotooksydacyjnym, wieloparametrowy miernik terenowy do analizy wód powierzchniowych z czytnikiem danych, specjalistyczny sprzęt laboratoryjny i monitoringowy, sprzęt komputerowy (komputery PC z oprogramowaniem GIS, wysokiej klasy serwery, notebooki, drukarki i kserokopiarki).

Projekt jako kolejne doświadczenie

Dzięki realizacji projektu polscy rolnicy mogą obecnie zdobywać wiedzę w zakresie dobrej praktyki rolniczej i racjonalnego gospodarowania zasobami wodnymi i przyrody.

Poprzez projekt otrzymali oni wraz z administracją i doradcami rolnymi szansę na dokonanie wyboru, czy należy w niekontrolowany sposób intensyfikować produkcję rolną, czy tez nie. Ponadto, wsparcie gospodarowania ziemią zgodnie z zasadą: "nie czyń drugiemu co tobie niemiłe".

Jeżeli projekt miałby spełnić wszystkie oczekiwania, musiałby trwać jeszcze wiele miesięcy, a budżet projektu musiałby zostać podwojony.

Należy podkreślić, iż zdobyte dzięki projektowi kolejne doświadczenie umocniło przekonanie, że jakość projektu zależy głównie od poziomu kwalifikacji zawodowych ekspertów i chęci podjęcia współpracy. Niebagatelną rolę w tej kwestii odegrała otwartość i elastyczność polskiej administracji.


Pragnę zaznaczyć, że powyższy artykuł przedstawia autorskie stanowisko kierownika projektu i jednocześnie nie jest stanowiskiem Ministerstwa Środowiska w wyżej opisanych kwestiach.