Odpad? Ściek? A może jeszcze coś innego.

Łukasz Turowski

Słowo "odpad" w polskim języku wciąż jeszcze przesiąknięte jest przesadnie negatywnym znaczeniem. Wrażenie, że wielu z nas się go obawia stwarza potrzebę wyjaśnienia, co obecnie należy przez ten termin rozumieć?

Definicje

"Odpad" w internetowym słowniku języka polskiego PWN oznacza resztkę surowca odpadającą przy produkowaniu czegoś lub pozostającą po wykorzystaniu czegoś. Definicja ta jest zbliżona do tej, która obecnie funkcjonuje w polskiej i europejskiej terminologii prawniczej.

Zanim jednak przejdziemy do definicji odpadów zawartej w jednej z ustaw, skupmy się na kilku przykładach, które pomogą nam tą definicję w zbliżonej formie skonstruować.

Najprostszym przykładem odpadu, który słusznie nasuwa się już na początku jest zawartość kubła lub innego pojemnika, które najcześciej znajdują się w kuchniach naszych domów. Zawierają one najczęściej opakowania po wykorzystanych produktach spożywczych, resztki z przygotowania posiłków, czasem nieprzydatne już przedmioty codziennego użytku. Zbliżoną zawartość mają specjalnie do tego celu wystawione pojemniki, które znajdziemy na ulicach, przystankach, naszych miejscach pracy, wypoczynku i innych miejscach, w których przebywamy. Wszystkie one niezaprzeczalnie stanowią odpady powstające w naszym codziennym życiu. Jest to specyficzna grupa odpadów - odpady komunalne.

Odpadami stają się także wyrzucone przez nas meble, zużyte baterie i akumulatory, urządzenia elektryczne i elektroniczne, wycofane z eksploatacji samochody.

Warto zwrócić uwagę, że jednak największa ilość odpadów powstaje w przemyśle. Według danych zawartych w "Krajowym planie gospodarki odpadami 2010" w 2004 r. wytworzono ok. 121 mln ton odpadów innych niż komunalne i niebezpieczne, co stanowiło ok. 90% wszystkich odpadów wytworzonych w tym czasie w Polsce. Największe ilości odpadów powstały w przemyśle wydobywczym - 58,3% całości wytwarzanych odpadów, w przemyśle energetycznym - 23,0%, rolno-spożywczym - 7,3% oraz z instalacji i urządzeń służących zagospodarowaniu odpadów z oczyszczalni ścieków oraz uzdatniania wody pitnej i wody do celów przemysłowych - 4,7%.

Zatem tak nam bliskie odpady komunalne stanowią tylko cząstkę (ok. 10%) wszystkich odpadów powstających na terenie naszego kraju.

Warto zastanowić się, co łączy wszystkie wspomniane materiały, substancje lub przedmioty. Otóż stanowią one pozostałość z czyjegoś bytowania, działalności lub procesu produkcyjnego - pozostałość której posiadacz pozbył się. To ostatnie słowo jest kluczem do obowiązującej w prawodastwie zarówno polskim, jak i europejskim definicji odpadów.

Definicja ta, zawarta w ustawie o odpadach [1] w skróconej formie wskazuje, że odpadami jest każda substancja lub przedmiot, której posiadacz pozbywa się, zamierza się pozbyć, lub do jej pozbycia się jest zobowiązany.

Stosowanie definicji

Interesujący w powyższych definicjach jest brak związku kwalifikacji czegoś jako odpadu z jego wartością handlową. Potwierdzeniem takiego stanu rzeczy może być chociażby nie tak rzadko zdarzająca się sytuacja, w której to odbierający odpad nie żąda zapłaty za wykonanie tej usługi. Co więcej, można spotkać się przypadkami płacenia przez odbiorcę za możliwość przejęcia odpadu i dalszego nim obrotu. Taka sytuacja ma miejsce np. w przypadku odbierania olejów odpadowych, które powstają np. w stacjach obsługi pojazdów. Mogą one zostać przetworzone w specjalnie do tego zaprojektowanej rafinerii w celu uzyskania oleju bazowego, który z kolei jest składnikiem do produkcji olejów smarowych.

Można zatem stwierdzić, że coraz częściej odpady stają się szczególnego rodzaju towarami, obrót którymi podlega dodatkowym, specjalnym przepisom takim jak np. wspomniana ustawa o odpadach. Bardzo często bowiem odpady mogą stanowić surowce do różnych procesów produkcyjnych, które jednocześnie są procesami ich odzysku, i które umożliwiają odpadom powrót na rynek zbytu, ale już w postaci produktów lub ich części.

Trzeba również zwrócić uwagę, na fakt, że zawarta w ustawie o odpadach definicja nie rozróżnia, kto może przyczynić się do powstania odpadu. Jest nim po prostu "posiadacz" np. substancji, który się jej pozbywa. Odpad wiec może powstać u przedsiębiorcy, rolnika lub choćby gospodyni domowej.

Wszystkie wspomniane wyżej okoliczności spowodowały, że obecnie mamy do czynienia ze znaczącym rozkwitem działalności związanej z zagospodarowaniem różnego rodzaju odpadami. Od kilku lat moża nawet mówić o istnieniu nowej branży w gospodarce - gospodarki odpadami.

Zawarta w ustawie definicja odpadów ma tak szeroki zakres stosowania, że właściwie każdy przedmiot, w zależności od zachowania jego posiadacza (warunek choćby zamiaru pozbycia się) może stać się odpadem. Zatem, jeśli wspomniany posiadacz nie jest zobowiązany do pozbycia się, nie pozbywa się, a także nie ma zamiaru pozbycia się jakiejś rzeczy to ta rzecz, w rozumieniu obowiązującego prawa, nie będzie stanowiła odpadu.

Konsekwencją tego są nierzadkie problemy z jednoznacznym stwierdzeniem, co i w jakim momencie staje się odpadem lub co i w jakim momencie (w przypadku procesu odzysku) tym odpadem być przestaje.

Z tego względu przepisy przewidują pewne wyjątki, których przepisy ustawy o odpadach nie dotyczą. Należą do nich m.in.:

  • gazy i pyły wprowadzane do powietrza,
  • ścieki,
  • odchody zwierząt, obornik, gnojówka i gnojowica,
  • masy ziemne lub skalne usuwane lub przemieszczane w związku z realizacją inwestycji lub w związku z wydobywaniem kopalin.

Warto jednak zwrócić uwagę, że nie wszystkie wspomniane wyjątki nigdy nie będą mogły być zakwalifikowane jako odpady. W przypadku mas ziemnych lub skalnych powstających na skutek realizacji jakiejś inwestycji warunkiem wyłączającym je spod ustawy o odpadach jest istnienie odpowiednich zapisów w określonych dokumentach (np. decyzji o pozwoleniu na budowę), które wskazywały będą warunki i sposób zagospodarowania tych mas. W sytuacji nie spełnienia tego warunku mogą one stać się odpadem.

Jeśli chodzi o odchody zwierząt, obornik, gnojówkę i gnojowicę - to w sytuacji, gdy przeznaczone zostaną do rolniczego wykorzystania, nie powinny być zaliczone do odpadów.

Natomiast w przypadku "ścieków" ustawa o odpadach odwołuje się do definicji ścieków zawartej w ustawie - Prawo ochrony środowiska. Jeśli zgodnie z tą definicją mamy doczynienia ze ściekiem wyklucza to kwalifikację substancji czy innej pozostałości jako odpadu. Jeśli natomiast definicja ta nie zostanie spełniona np. ciekła pozostałość z jakiegoś procesu produkcyjnego nie będzie stanowiła wód zużytych na cele gospodarcze (Prawo ochrony środowiska) [2] to znowu będziemy mieli do czynienia z odpadem. Z sytuacją taką możemy się spotkać np. w przypadku ciekłych pozostałości powstających w przemyśle galwanicznym lub garbarskim.

Zdarzają się również sytuacje odwrotne - gdy posiadacz danej substancji, która jest pozostałością z jakiegoś procesu produkcyjnego niesłusznie kwalifikuje ją jako odpad. Może mieć to miejsce w przypadku, kiedy oceniając, czy mamy do czynienia z odpadem, w pierwszej kolejności "zabierzemy się" za dokument jakim jest katalog odpadów [3] zapominając o hierarchii aktów prawnych. Jest to podstawowy błąd, mimo że w większości przypadków, jeśli dany przedmiot lub substancja znajduje się w tym katalogu, to istnieje dość duże prawdopodobieństwo, że stanowi on odpad w rozumieniu przepisów.

Katalog odpadów jest narzędziem, który służy ich ewidencjonowaniu, poprzez przyporządkowanie im jednego z ok. 1500 sześciocyfrowych kodów. Warto jednak zwrócić uwagę, że sam katalog odpadów niejednokrotnie ma charakter otwarty i obejmuje praktycznie każdą substancję lub przedmiot. Dlatego istotne jest, aby w pierwszej kolejności korzystać z definicji odpadów zawartej w ustawie o odpadach, a dopiero później szukać właściwego dla tych odpadów kodu.

Z opisaną wyżej sytuacją możemy spotkać się w przemyśle ceramicznym, dla którego w katalogu odpadów przewidziano możliwość wystąpienia m.in. odpadów o kodzie 10 12 08 tj. "wybrakowane wyroby ceramiczne, cegły, kafle i ceramika budowlana (po przeróbce termicznej)". Jeśli posiadacz wybrakowanych wyrobów przekazałby je następnemu posiadaczowi niewątpliwie należałoby uznać je za odpady. Natomiast, jeśli wyroby te są zawracane w obrębie tego samego procesu produkcyjnego do produkcji tych samych, nie wybrakowanych już wyrobów, nie będziemy mieli do czynienia z odpadami. Nie będzie bowiem spełniony warunek "pozbycia się" zawarty w definicji odpadów.

Przytoczony przykład może uzmysłowić, jak istotne może być zachowanie wytwórcy (posiadacza danej substancji) przy korzystaniu z definicji odpadów.

Stosowanie definicji odpadów, w odniesieniu do różnych przedmiotów lub substancji jest istotne praktycznie dla każdego rodzaju działalności. Jeśli w trakcie prowadzonej działalności powstają odpady to automatycznie działalność ta podlegać będzie szerokiej gamie przepisów, które w większości zostały zawarte w ustawie o odpadach oraz towarzyszących jej rozporządzeniach.


[1] Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz.U. z 2007 r. Nr 39, poz. 251, z późn. zm.)

[2] Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska (Dz.U. z 2006 r. Nr 129, poz. 902, z późn. zm.)

[3] Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 27 września 2001 r. w sprawie katalogu odpadów (Dz.U. Nr 112, poz. 1206) wydane na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach