Krajowa strategia ochrony i umiarkowanego użytkowania różnorodności biologicznej

Krajowa strategia ochrony i umiarkowanego użytkowania różnorodności biologicznej

"Różnorodność biologiczna" jest pojęciem stosunkowo nowym. Oficjalnie zaczęło funkcjonować wraz z powstaniem Konwencji o różnorodności biologicznej przyjętej podczas Szczytu Ziemi w Rio de Janeiro w 1992 r. Określenie "ochrona i zrównoważone użytkowanie różnorodności biologicznej" łączy się nierozerwalnie z takimi pojęciami jak "ochrona przyrody" i "zrównoważony rozwój".

Konwencja definiuje pojęcie różnorodności biologicznej następująco: "Różnorodność biologiczna oznacza zróżnicowanie wszystkich żywych organizmów, pochodzących, interalia, z ekosystemów lądowych, morskich i innych wodnych ekosystemów oraz zespołów ekologicznych, których są one częścią. Dotyczy to różnorodności w obrębie gatunku, pomiędzy gatunkami oraz ekosystemami". Można przyjąć, że różnorodność biologiczna oznacza zmienność wewnątrzgatunkową (bogactwo puli genowej) wszystkich żyjących populacji, międzygatunkową (skład gatunków) oraz ponadgatunkową (różnorodność ekosystemów i krajobrazów).

Różnorodność biologiczną musimy chronić po to, aby móc z niej korzystać, w sposób zrównoważony, teraz i w przyszłości. Takie podejście determinuje zachowanie całej przyrody Ziemi, na wszystkich poziomach jej organizacji.

Konwencja zwraca też uwagę na bogactwo obszarów użytkowanych gospodarczo, w tym np. na różnorodność starych, tradycyjnych ras i gatunków zwierząt oraz odmian roślin użytkowych i konieczność traktowania ich tak, by zapewnić ich trwałość i odtwarzalność. Ochrona różnorodności biologicznej ma szersze znaczenie niż tradycyjnie pojmowana ochrona przyrody i powinna być odnoszona do powierzchni całego kraju, a nie tylko do obszarów prawnie chronionych. Niestety, wysokie koszty ochrony różnorodności biologicznej zmuszają do skoncentrowania działań na gatunkach i ekosystemach najbardziej zagrożonych wyginięciem lub trwałym przekształceniem. Według koncepcji rozwoju zrównoważonego, ochrona różnorodności biologicznej jest warunkiem koniecznym rozwoju gospodarczego kraju i działania w tym zakresie muszą być zintegrowane z polityką społeczno-gospodarczą.

Polska, podpisując w 1992 r. Konwencję i ratyfikując ją w roku 1996, przyjęła na siebie wszelkie zobowiązania wynikające z tego dokumentu. Art. 6 Konwencji zobowiązuje wszystkie strony do opracowania krajowych strategii użytkowania różnorodności biologicznej. Bezpośrednią podstawą prawną opracowania strategii był art. 35 ust. 2 ustawy z dnia 16 października 1991 r. o ochronie przyrody. W nowej ustawie z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. Nr 92, poz. 880) również znalazł się zapis mówiący o tym, że minister właściwy do spraw środowiska sporządza projekt krajowej strategii ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej wraz z projektem programu działań, a zatwierdza go w drodze uchwały Rada Ministrów. Prace nad strategią rozpoczęto pod koniec lat 90. Oparto się na szeregu opracowań naukowych oraz innych dokumentach, jak np: Strategia ochrony żywych zasobów przyrody w Polsce, Polskie studium różnorodności biologicznej. Założenia i tezy strategii opracowano w Departamencie Leśnictwa, Ochrony Przyrody i Krajobrazu ówczesnego Ministerstwa Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa w 1999 r.

Proces tworzenia strategii objął następujące etapy:

dokonanie diagnozy stanu różnorodności biologicznej w Polsce,
sformułowanie zasadniczej strategii, w ramach której stworzono wizję pożądanego stanu przyrody, możliwego do osiągnięcia w założonym czasie w wyniku realizacji zapisów strategii, oraz określono drogi dojścia do tego stanu.

Różnorodność biologiczna Polski należy do najbogatszych w Europie. Składają się na to zarówno położenie geograficzne (centrum Europy z brakiem naturalnych barier na zachodzie i wschodzie), strefa klimatu przejściowego, zróżnicowana budowa geologiczna, jak i mniejszy wpływ uprzemysłowienia. Również trwałe historyczne lasy mają istotny wpływ na stan różnorodności biologicznej. Istotnym pozytywnym czynnikiem były też działania podejmowane w ramach ochrony przyrody, która ma już w Polsce długą tradycję.

Jednak nadal mamy do czynienia z wieloma zagrożeniami, jak np. postępująca urbanizacja często lekceważąca wymogi ekologii, procesy eutrofizacji, zakwaszania gleb, odwadniania czy skażenia toksycznymi związkami chemicznymi, zmiany sposobów użytkowania rolniczego, presja człowieka na gatunki postrzegane jako konfliktowe, nadmierna eksploatacja wybranych gatunków dziko żyjących, postępująca synantropizacja fauny i flory oraz przenikanie gatunków obcych i genetycznie zmodyfikowanych wraz z ich uwalnianiem do środowiska. Efekty wielu z tych działań są trudne do określenia.

Różnorodność biologiczna musi być chroniona na obszarze całego kraju, również na obszarach użytkowanych gospodarczo przez człowieka. Wymusza to rozwiązania, które będą uwzględniały zarówno interes gospodarczy, jak i wymogi ochrony środowiska. Chodzi głównie o obszary użytkowane rolniczo, jako znaczące w krajobrazie Polski. Około 30% użytków rolnych to tereny o wysokich walorach przyrodniczych i ostoje dla wielu gatunków fauny i flory. Wymusza to dokonanie w sektorze rolniczym zasadniczych zmian. Można to osiągnąć dzięki wieloletnim programom rolno-środowiskowym prowadzącym do krzewienia dobrej praktyki rolniczej i podniesienia kultury ekologicznej społeczności wiejskiej. Bardzo istotną rolę w ochronie różnorodności biologicznej odgrywają lasy. Mimo znacznych przekształceń nadal zachowują one duży stopień naturalności, znaczne zróżnicowanie siedlisk i są ostoją wielu gatunków roślin i zwierząt, a także ogniwem spajającym inne ekosystemy. Szczególną troską powinno się objąć lasy prywatne, gdyż często są one gorzej zagospodarowane ze względu na trudną sytuację finansową właścicieli.

Fundamentalne znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej ma ochrona ekosystemów wodnych i wodno-błotnych, a w gospodarce przestrzennej - przeciwdziałanie rozproszeniu zabudowy i mocniejsze wykorzystywanie instrumentów ochrony środowiska, takich jak oceny oddziaływania na środowisko - zarówno w odniesieniu do planów i programów, jak i do pojedynczych inwestycji. Niezbędne jest wypracowanie procedur prowadzenia negocjacji w sprawie warunków ochrony oraz ustanowienie nowych instrumentów, zwłaszcza ekonomicznych, w sytuacji narastania konfliktów społecznych, dotyczących ochrony przyrody. Strategia, zgodnie z przytaczaną na wstępie definicją, odnosi się do całej różnorodności biologicznej na wszystkich poziomach jej organizacji. Na poziomie genetycznym największą wagę powinno przywiązywać się do puli genowej gatunków użytkowanych gospodarczo, gdyż poziom ten wykazuje największe zróżnicowanie. W przypadku gatunków dzikich problem jest słabiej rozpoznany i wszelkie działania na rzecz zachowania zmienności są utrudnione. Na poziomie gatunkowym strategia obejmuje przede wszystkim gatunki, które z różnych powodów powinny stać się przedmiotem szczególnego zainteresowania, np. gatunki użytkowane gospodarczo, (grzyby, ślimaki, rośliny lecznicze), szczególnie cenne (bocian biały, morświn, foki, żubr) i kluczowe (drapieżniki, owady zapylające, rośliny żywicielskie), czy konfliktowe (kormoran, wydra, bóbr). Najwyższy poziom różnorodności biologicznej obejmuje różnorodność ekosystemów oraz ich układów przesądzających o różnorodności krajobrazów przyrodniczych. Jest to o tyle istotne, że rozwój gospodarczy spowodował, iż ochrona gatunkowa i obszarowa okazała się niewystarczająca oraz stwierdzono, że zanikające krajobrazy powinny być chronione jako dziedzictwo ludzkości.

Strategia adresowana jest głównie do administracji rządowej różnych szczebli oraz władz samorządowych, czyli tam, gdzie bezpośrednio zarządza się zasobami przyrody. Zakłada się, że do osiągnięcia celów strategii potrzeba zaangażowania w jej realizację wszystkich czynników decyzyjnych i całego społeczeństwa. Konkretne przyporządkowanie zadań jednostkom odpowiedzialnym za ich wykonanie oraz współuczestniczącym w ich wykonaniu zostało dokonane w programie działań. Realizacja strategii wymaga ścisłej współpracy międzyresortowej koordynowanej przez krajowy punkt kontaktowy Konwencji o różnorodności biologicznej umiejscowiony w Ministerstwie Środowiska. Cel nadrzędny i działania strategiczne określone w strategii mają charakter ponadczasowy i powinny być stałym elementem polityki państwa. Natomiast część działań, mająca charakter działań jednorazowych, winna być podjęta w miarę potrzeb i możliwości w kolejnych latach.

Przy realizacji strategii niezbędne jest stosowanie następujących zasad działania: zasady konsolidacji polegającej na maksymalnej integracji działań na rzecz ochrony różnorodności biologicznej, ochrony i racjonalnego użytkowania różnorodności biologicznej, zasady regionalizacji wskazującej na potrzebę opracowania regionalnych strategii, zasady umiędzynarodowienia zakładającej respektowanie międzynarodowych konwencji, porozumień i zasad, w tym prawa unijnego oraz zasady uspołecznienia wskazującej na potrzebę stworzenia mechanizmów wciągających lokalne społeczności do uczestnictwa w programach ochrony różnorodności biologicznej.

W dokumencie "Polska - 2025. Długookresowa Strategia trwałego i zrównoważonego rozwoju" przyjętym przez Radę Ministrów 26 lipca 2000 r. zapisano, że stan i zasoby środowiska stanowią jeden z trzech czynników determinujących dalszy rozwój Polski w XXI wieku, a jednym z najważniejszych zadań jest m.in. zapewnienie bezpieczeństwa ekologicznego kraju. Kompleksowa wizja stanu kraju, który powinien zostać osiągnięty, zawiera szereg zapisów dotyczących poszczególnych komponentów środowiska oraz mechanizmów ograniczających negatywny wpływ człowieka.

Zawiera się to m.in. w następujących stwierdzeniach:

zarządzanie przestrzenią powinno służyć właściwym relacjom pomiędzy potrzebami człowieka a ochrony przyrody;
gospodarka w lasach powinna być prowadzona w sposób zapewniający systematyczny przyrost zasobów;
powinna nastąpić racjonalizacja wykorzystania wody, przestrzeni i zasobów biologicznych;
Polska będzie aktywnym członkiem UE w sferze działań na rzecz środowiska.

Podsumowanie docelowej wizji kraju w 2025 roku zawarte w strategii można przedstawić następująco. Cały obszar Polski, w tym polskie obszary morskie, cechować się będzie wysoką jakością środowiska przyrodniczego, umożliwiającą zachowanie pełnego bogactwa różnorodności biologicznej polskiej przyrody oraz trwałości i równowagi procesów przyrodniczych - tereny o najwyższych walorach przyrodniczych objęte będą ochroną prawną i połączone systemem funkcjonujących korytarzy ekologicznych, a większość terenów zdegradowanych zostanie zrekultywowana. Jednocześnie stworzone zostaną i funkcjonować będą mechanizmy prawne, organizacyjne i ekonomiczne zapewniające zachowanie różnorodności biologicznej i jej racjonalne użytkowanie. Dla znaczącej części obszaru kraju lokalne walory przyrodnicze będą jednym z podstawowych "kół zamachowych" rozwoju społeczno-gospodarczego, co przyczyni się do poprawy poziomu życia mieszkańców. Społeczeństwo cechować się będzie znacznie większą wrażliwością przyrodniczą i świadomością ekologiczną, co przejawiać się będzie także w aktywnej działalności organizacji społecznych.

Powodzenie powyższej wizji jest w znacznym stopniu uzależnione od następujących uwarunkowań: zwiększenia świadomości ekologicznej społeczeństwa i organów władzy, realizacji polityki zrównoważonego rozwoju, stałego dążenia do poprawy komponentów środowiska, stworzenia i doskonalenia warunków prawnych, finansowych i organizacyjnych służących realizacji strategii, merytorycznego wzmocnienia służb ochrony przyrody, kontynuowania udziału Polski w działaniach międzynarodowych na rzecz ochrony różnorodności biologicznej.

Cel nadrzędny strategii to zachowanie całego rodzimego bogactwa przyrodniczego oraz zapewnienie trwałości i możliwości rozwoju wszystkich poziomów jego organizacji. Ochrona różnorodności biologicznej musi obejmować przyrodę całego kraju, bez względu na formę użytkowania czy stopień jej przekształcenia lub zniszczenia.

Osiągnięcie celu nadrzędnego strategii wymaga przeprowadzenia czterech zasadniczych działań strategicznych. Są to:

rozpoznawanie i monitorowanie stanu różnorodności biologicznej oraz istniejących i potencjalnych zagrożeń,
usuwanie lub ograniczanie aktualnych i potencjalnych zagrożeń różnorodności biologicznej,
zachowanie i/lub wzbogacanie istniejących oraz odtwarzanie zanikłych elementów różnorodności biologicznej,
integracja działań na rzecz ochrony różnorodności biologicznej z działaniami ważnych dla tej ochrony sektorów gospodarki oraz administracji publicznej i społeczeństwa (w tym organizacji pozarządowych).

Przeprowadzenie powyższych działań możliwe jest stworzenie odpowiednich mechanizmów prawnych, organizacyjnych, finansowych i ekonomicznych. Do mechanizmów tych odnoszą się bezpośrednio działania operacyjne, przedstawione w układzie nawiązującym do działów administracji rządowej.

Przykładowo działania w resorcie środowiska obejmują m.in.:

ochronę zasobów genetycznych gatunków dzikich, w tym ochronę gatunków o zagrożonych pulach genowych, odtwarzanie i ochronę sieci korytarzy ekologicznych, ochronę ex situ rodzimych gatunków;
ochronę gatunków zagrożonych i ginących, w tym ochronę roślin i zwierząt z uwzględnieniem regionalnej zmienności, zatrzymywanie procesu zmniejszania się zasobów pospolitszych gatunków, ochronę gatunków kluczowych;
umiarkowane użytkowanie gatunków, a w tym racjonalizację gospodarowania zwierzętami łownymi oraz rybami, racjonalizację gospodarczego pozyskania dziko żyjących roślin i zwierząt;
uwzględnianie potrzeb ochrony różnorodności biologicznej podczas zalesiania, zachowywanie zmienności drzew, oparcie gospodarki leśnej na racjonalnych podstawach przyrodniczych, ochronę ekosystemów wodno-błotnych, kształtowanie stref przyjścia (ekotonów) na skrajach lasów, ochronę obszarów wrażliwych (w tym górskich) na zmiany sposobów gospodarowania, ochronę różnorodności biologicznej w lasach niepaństwowych, skuteczną edukację przyrodniczo-leśną;
zapewnianie wystarczających zasobów wodnych, skuteczną ochronę różnorodności biologicznej w rzekach i odtwarzanie ich ciągłości ekologicznej, wdrażanie sprzyjających przyrodzie metod ochrony przeciwpożarowej.

Działania opracowane dla resortu rolnictwa obejmują m.in.:

zachowywanie różnorodności biologicznej upraw,
skuteczną ochronę roślin i zwierząt użytkowych,
zwiększanie powierzchni zadrzewień i zakrzewień na terenach rolniczych,
zmniejszanie stopnia zanieczyszczeń wód substancjami pochodzenia rolniczego,
opracowywanie mechanizmów przekazywania gruntów rolniczych na cele ochrony przyrody,
ochronę różnorodności biologicznej w akwenach użytkowanych rybacko,
przeciwdziałanie nadmiernej eksploatacji gatunków morskich.

Integralną część strategii stanowi program działań na lata 2003-2006, gdzie tabelarycznie ujęto wszelkie zadania ze wskazaniem jednostki odpowiedzialnej, podmiotów uczestniczących, okresu realizacji, szacunkowych kosztów i potencjalnego źródła finansowania.

Krajowa strategia ochrony i umiarkowanego użytkowania różnorodności biologicznej wraz z programem działań powinna być uwzględniona przy podejmowaniu wszelkich działań związanych z ochroną i gospodarowaniem zasobami przyrodniczymi naszego kraju.