Sytuacja zwierzyny drobnej w Polsce

Piotr Jenoch
Departament Leśnictwa, Ministerstwo Środowiska

Łowiectwo, jako jedna z dziedzin gospodarki narodowej, przez zabiegi hodowlane stwarza optymalne warunki zwierzętom łownym, a przez ochronę gatunków zagrożonych, przyczynia się do utrzymania biologicznej równowagi w naturze. Gdybyśmy do tej pory nie hodowali i nie chronili zwierzyny, to nie mielibyśmy zwierzyny typowo dzikiej, albo nie mielibyśmy zwierzyny w ogóle. Ogrom włożonego wysiłku, pracy społecznej ponad 100 - tysięcznej rzeszy myśliwych, leśników i wielu sympatyków łowiectwa jest w stanie poprawić sytuację zwierzyny drobnej przeżywającej obecnie kryzys, szczególnie takich gatunków jak zając szarak, kuropatwa czy bażant.

Jakie są przyczyny regresu populacji przede wszystkim kuropatwy czy zająca? Wydaje się, że na to pytanie nie ma jednoznacznej i prostej odpowiedzi. Można sądzić, że na obecną sytuację tych gatunków wpływa szereg czynników oddziałujących w sposób kompleksowy na daną populację. Mogą to być występujące w różnym natężeniu: postępująca urbanizacja terenów i tym samym kurczenie się areałów występowania tych gatunków, zanikanie zadrzewień, zakrzaczeń, remiz śródpolnych, zmiana struktury upraw (brak pokarmu i schronienia), mechanizacja i chemizacja rolnictwa, presja drapieżników, kłusownictwo, choroby.

Dokonując analizy liczebności zwierzyny drobnej na podstawie corocznie przeprowadzanej inwentaryzacji zwierzyny z udziałem dzierżawców i zarządców obwodów łowieckich, można ostrożnie stwierdzić, że być może (chociaż występują nieznaczne wahania) udało się zatrzymać postępujący spadek populacji powyższych gatunków, co odzwierciedla tabela nr 1.

Tabela nr 1*.

1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004
GATUNEK w tysiącach sztuk
Zając 925,7 822,2 613,9 534,3 552,9 551,4 471,8 462,3 493,9 480,2
Lis 67,4 81,7 88,5 106,8 133,2 145,1 160,7 163,6 184,8 187,2
Bażant 312,3 289,7 219,1 232,1 248,1 263,7 258,2 280,0 314,9 321,7
Kuropatwa 960,7 819,4 481,2 380,3 361,9 345,6 313,4 328,9 363,0 350,0

*dane wg GUS

Jednak wzrost lub spadek liczebności populacji poszczególnych gatunków zwierzyny drobnej kształtuje się różnie w poszczególnych województwach - tabela nr 2.

Tabela nr 2*.

Lis Zając Bażant Kuropatwa
WOJEWÓDZTWO w tysiącach sztuk
dolnośląskie 12,7 12,8 14,5 11,3
kujawsko-pomorskie 11,2 45,3 26,9 16,8
lubuskie 7,9 6,7 6,2 4,4
lubelskie 14,0 48,7 27,7 43,1
łódzkie 8,6 59,2 36,1 42,4
małopolskie 7,3 25,0 40,7 12,9
mazowieckie 17,4 92,9 48,1 75,6
opolskie 5,1 6,2 12,7 3,6
podkarpackie 9,5 19,1 19,8 19,0
podlaskie 6,9 40,4 2,6 36,8
pomorskie 12,0 11,7 4,1 5,9
śląskie 7,1 14,7 23,0 10,6
świętokrzyskie 6,2 23,8 16,8 32,0
warmińsko - mazurskie 15,6 17,6 2,4 8,8
wielkopolskie 19,8 31,4 24,7 15,8
zachodniopomorskie 15,1 10,8 7,0 5,9

*dane wg GUS, dotyczą populacji wiosennych na rok 2004, dane nie obejmują OHZ LP

Czy uda nam się osiągnąć stan liczebny zajęcy czy kuropatw z lat 60. i 70.? Wiele osób pamięta jeszcze czasy, kiedy to na 100 ha przypadało 56 zajęcy. Trudno jest dziś odpowiedzieć na to pytanie w sposób zdecydowanie twierdzący. Niemniej jednak, biorąc pod uwagę doświadczenie m.in. austriackie, można założyć, iż jest to realne. Austriaccy myśliwi na terenie jednego z obwodów w Dolnej Austrii (takich obwodów jest więcej) przekonali otoczenie, że czasy, kiedy zając był w stanie przeżyć bez opieki myśliwego, należą do przeszłości. Dołożyli wszelkich starań, żeby wpływać na zmianę dotychczasowych tendencji rozwojowych krajobrazu rolniczego, wzbogacać i różnicować ten krajobraz. A efekty ich pracy? Na początku lat 90. pozyskanie zajęcy w obwodzie polnym o powierzchni 2140 ha wynosiło ok. 400 sztuk, zaś w roku 2000 wzrosło do 2692 szt. Są to niezwykle imponujące wyniki, świadczące o celowości aktywnej ochrony, tym bardziej istotne, że zwierzyna drobna przeżywa kryzys nie tylko w Polsce, ale w całej Europie.

Podejmując działania na rzecz zmiany tych niekorzystnych tendencji, Polski Związek Łowiecki włączył się do ogólnoeuropejskiego programu badań nad zającem. W 2002 r. opracował, i od tego czasu konsekwentnie wprowadza, Programy poprawy warunków bytowania i rozwoju populacji zająca szaraka i kuropatwy w Polsce.

Programy te zakładają m.in.:

  • poprawę warunków środowiskowych
  • zapewnienie ochrony przed drapieżnikami
  • prowadzenie prawidłowej eksploatacji łowieckiej
  • walkę z kłusownictwem
  • prowadzenie wsiedleń gatunków pochodzących z hodowli.

W wielu ośrodkach hodowli zwierzyny, będących pod zarządem Lasów Państwowych, Polskiego Związku Łowieckiego i innych, prowadzona jest hodowla wolierowa bażanta i kuropatwy. Ponadto ośrodki hodowli zwierzyny Lasów Państwowych i Polskiego Związku Łowieckiego rozpoczęły hodowlę zająca szaraka, uzyskując pozytywne rezultaty, co na pewno rokuje poprawę stanu tego gatunku.

Wymienione programy wdrażane są w kołach łowieckich, chociaż zapewne w różnym stopniu w zależności od sytuacji finansowej. Dzierżawcy obwodów łowieckich dokonują coraz częściej wsiedleń bażantów i kuropatw na swoim terenie, zaś polowania na zające czy kuropatwy mają często charakter symboliczny. W zagospodarowaniu łowiska coraz większy nacisk kładzie się nie tylko na poprawę warunków bytowania zwierzyny grubej, ale również zwierzyny drobnej.

Minister Środowiska, znając zakres problemów, wydał rozporządzenie MŚ z dnia 19 kwietnia 2004 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ustalenia listy gatunków zwierząt łownych oraz określenia okresów polowań na te zwierzęta. W wymienionej regulacji prawnej Minister Środowiska m.in. skrócił o 2 tygodnie okres odłowu zajęcy i kuropatw, wydłużył okres polowań na lisy o 1 miesiąc, wprowadził na listę gatunków łownych szopa pracza - kolejnego niebezpiecznego dla zwierzyny drobnej drapieżnika. Przedmiotowe unormowania zostały utrzymane w kolejnych, obecnie obowiązujących aktach wykonawczych do ustawy - Prawo łowieckie, tj. rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 11 marca 2005 r. w sprawie ustalenia listy gatunków zwierząt łownych oraz rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne.

Warto podkreślić, że zagęszczenie lisa w niektórych łowiskach przekroczyło już 20 osobników/1000 ha i konieczne jest intensywne ograniczenie liczebności tego gatunku prowadzone na możliwie dużych obszarach (np. rejon hodowlany). Liczebność lisa powinna być ograniczona do 1-3 osobników/1000 ha, a więc do optymalnego poziomu. W związku z tym przy zatwierdzaniu rocznych planów łowieckich, powinno kłaść się nacisk na pozyskanie 150% stanu wiosennego tego gatunku.

W wielu kołach łowieckich organizowane są polowania zbiorowe tylko na lisy. Niestety, w połowie lat 80. minęła "moda na skóry", zmniejszyły się więc potrzeby gospodarcze. Tym samym pozyskanie lisa nie jest tak atrakcyjne, jednak w zaistniałej sytuacji - niezbędne. Tylko 100% wykonywanie planu pozyskania tego gatunku może przynieść zamierzone efekty, jeśli chodzi o ratowanie zwierzyny drobnej. Prowadzone od paru lat akcje zwalczania wścieklizny za pomocą szczepionek zrzucanych z samolotów spowodowały bowiem gwałtowny wzrost populacji lisa.

Tak więc myśliwi i leśnicy jako wyspecjalizowana i zorganizowana siła społeczna, mogą z pomocą wszystkich sympatyków łowiectwa dokonywać istotnych zmian w środowisku przyrodniczym, wpływając na zapewnienie różnorodności gatunkowej. Bierna ochrona w tych przypadkach może przynieść bardzo niekorzystne rezultaty. Trzeba mieć nadzieje, że następne pokolenia, dzięki wysiłkom ich ojców, będą cieszyć się obfitością łowisk w zwierzynę drobną.