Troska o Puszczę Białowieską

Formy zachowania zasobów puszczańskich to nie tylko park narodowy - równie ważną rolę w tej materii spełnia Leśny Kompleks Promocyjny Puszcza Białowieska (LKP PB).

Jednym z ważniejszych zadań tego LKP jest, między innymi, zachowanie lub odtworzenie puszczańskich biocenoz zgodnych z siedliskiem o charakterze naturalnym oraz zapewnienie trwałości ekosystemów leśnych. Równie istotna jest restytucja metodami aktywnej hodowli zniekształconych i zdegradowanych fragmentów leśnych puszczy przy maksymalnym wykorzystaniu procesów sukcesji naturalnej.

Postępowanie gospodarczo-ochronne

Żadne drzewo w LKP nie jest wycinane z powodów ekonomicznych, a istotą postępowania gospodarczego są potrzeby hodowlano-ochronne. Cięcia wynikają głównie ze względów sanitarnych oraz są dyktowane potrzebą przebudowy zniekształconych drzewostanów, głównie brzozowych, osikowych, świerkowych i grabowych, a także odsłaniania młodego pokolenia. Podstawą wszelkich wskazań hodowlanych i ochronnych są wyniki inwentaryzacji gleb, siedlisk i mikrosiedlisk, co umożliwia zarówno uzyskanie docelowych składów gatunkowych drzewostanów jak najbardziej zbliżonych do naturalnych, jak i zachowanie wszystkich drzew gatunków rzadkich oraz o znaczeniu biocenotycznym. Preferuje się naturalne odnowienie lasu przez cięcia stopniowe, a zręby zupełne ogranicza do niezbędnego minimum, przy przebudowie drzewostanów niezgodnych z siedliskiem. Zrezygnowano również z obowiązujących w innych lasach państwowych wieków rębności drzew, a także pozostawianie 5 - 20 proc. wydzieleń bez zabiegów, jak też drzew martwych, zwłaszcza liściastych, dziuplastych itp. Ponadto jedną trzecią obszaru wyłączono z użytkowania ze względu na rolę i znaczenie drzewostanów. Są to lasy naturalne, wodochronne wzdłuż cieków, siedliska bagienne czy ostoje zwierząt chronionych. Wszystkie czynności ukierunkowane są przede wszystkim na waloryzację cennych przyrodniczo obszarów. Administracja nadleś-nictw na bieżąco informuje samorządy lokalne o swoich poczynaniach. Warto podkreślić, że współpraca ta przebiega harmonijnie i nie ma zadrażnień.

Strefy zarządzania lasami

Obszar trzech nadleśnictw tworzących LKP Puszcza Białowieska podzielony jest na trzy strefy. Obszar I spełnia rolę ochronną (otulina) Białowieskiego Parku Narodowego i jednocześnie jest strefą przejściową między ekosystemami naturalnymi oraz podlegającymi ograniczonym działaniom gospodarczym. Drzewostany w tej strefie utrzymywane są do wieku fizjologicznej starości, a zabiegi w nich ograniczone wyłącznie do potrzeb drzewostanów. Obowiązuje tam powszechnie zasada naturalnego odnawiania i zaniechanie zrębów zupełnych (jedynie mogą tam wystąpić, i to na niewielkiej powierzchni, w wypadku klęsk żywiołowych oraz po uzyskaniu zgody ministra środowiska). Obowiązuje również zakaz używania ciężkiego sprzętu leśnego, poza specjalistycznymi ciągnikami do zrywki drewna. Obszar ten liczy 13 798 ha (26 proc. powierzchni LKP PB).

Obszar II obejmuje pozostałą część głównego kompleksu Puszczy Białowieskiej - 35 281 ha (67 proc. LKP PB). Stanowi on strefę wielostronnej gospodarki leś-nej z ograniczeniem do niezbędnego minimum zrębów zupełnych oraz innych rygorów ochronnych obowiązujących w postępowaniu hodowlanym Puszczy Białowieskiej. Wiek dojrzałości do odnowienia głównych gatunków leśnych w tej strefie jest wyznaczony taki, jak dotychczas, co jest uwarunkowane długowiecznością, dynamiką biologiczną i zdrowotnością drzewostanów. Tworzy się gospodarstwa powiązane z typami siedliskowymi lasu oraz charakterem lasów ochronnych.

Obszar III o powierzchni blisko 3560 ha (7 proc. LKP PB) to reszta gruntów administrowanych przez nadleśnictwa Browsk i Hajnówka, które znajdują się poza granicami zwartego kompleksu Puszczy Białowieskiej. Gospodaruje się tam zgodnie z zasadami obowiązującymi w Lasach Państwowych, jednak z zaleceniem, by gospodarka ta była jak najbardziej zbliżona do metod postępowania na obszarze II. Celem gospodarczym jest przywracanie lasom charakteru puszczańskiego.

Zadania ochronne

LKP Puszcza Białowieska w swoich granicach zawiera liczne rezerwaty, a także powierzchnie sieci Natura 2000. Jest także częścią rezerwatu biosfery. Znajduje się tam również wiele pomników przyrody ożywionej i nieożywionej. W ostatnich kilkudziesięciu latach zwiększył się na tamtejszym terenie przeciętny wiek drzewostanów - do 80 lat (w 2000 r.), wzrosła ich zasobność (do 309 m3/ha), przyrost przeciętny (do 3,8 m3/ha) i zapas grubizny (do 15 mln m3 w 2002 r.).

Głównym zadaniem LKP Puszcza Białowieska jest zachowanie, a także odtworzenie puszczańskich biocenoz leśnych zgodnych z siedliskiem, o naturalnych charakterze oraz zapewnienie trwałości ekosystemów leśnych. Równie istotną rolą są prace badawcze i doświadczalnictwo leś-ne służące wypracowaniu wzorców takiego postępowania gospodarczego, które można byłoby stosować w lasach państwowych o podobnych warunkach geograficzno-przyrodniczych, w większych kompleksach leśnych.

W związku z celami postawionymi LKP Puszcza Białowieska, zinwentaryzowano zasoby przyrodnicze (tzw. ruszt ekologiczny), opracowano szczegółowe mapy glebowe oraz tworzy się system tzw. powierzchni niezmienialnych, mających służyć porównaniom i badaniom naukowym. Skoordynowano także gospodarkę łowiecką na podstawie systematycznej inwentaryzacji zwierzyny. Realizowany jest tam również system małej retencji, mający na celu zachowanie jak największej ilości wody.

Rezultaty

Przyjęty w LKP Puszcza Białowieska sposób zarządzania jej zasobami należy uznać za dobry. Realizowana jest nie tylko konserwatorska ochrona przyrody, ale także czynna, nakierowana na zapewnienie trwałości wybranych elementów bio- i geocenozy. Uzyskiwane wyniki służą analizie eko-nomicznej rozwiązań gospodarczych stosowanych na terenach cennych przyrodniczo. Większość zadań określonych w planach urządzenia lasu nadleśnictw tworzących LKP PB jest realizowana i to pomimo klęski kornika drukarza w ubiegłych latach. Dodatkowo wiele trudności (uzgodnienia) przysparza wykonywanie prac hodowlanych oraz ochronnych w rezerwatach przyrody i to zarówno na etapie planowania, jak i realizacji.

Są też inne problemy. Rośnie populacja żubrów, w związku z czym trzeba będzie niedługo ograniczać liczebność jeleniowatych na tamtejszym terenie, by nie dopuścić do nadmiernych szkód w substancji roślinnej puszczy. Trzeba również chronić utrwalone układy antropogeniczne - polany, odlesione doliny itp., mające znaczenie dla wielu gatunków roślin i zwierząt, w tym zwłaszcza chronionych. Należy pilnie opracować plany ochrony rezerwatów przyrody - leśnicy obecnie jedynie monitorują zachodzące w nich zjawiska, a także zapewnić środki budżetowe na zarządzanie rezerwatami oraz rekompensowanie utraconych przez samorządy podatków.

Pod względem pełnionych funkcji społecznych i ekologicznych, działania w LKP Puszcza Białowieska nie odbiegają od stosowanych w Białowieskim Parku Narodowym. Utworzono Ośrodek Edukacji Przyrodniczej "Jagiellońskie", wiele ścieżek edukacyjnych, herbarium w Gruszkach itp. Realizowane tam zadania nie obciążają budżetu państwa - koszty są pokrywane ze środków Lasów Państwowych. Obszar puszczy stanowiący tzw. lasy gospodarcze (85 proc., czyli około 52 tys. ha) w rzeczywistości to 12 tys. ha rezerwatów przyrody i ponad drugie tyle lasów różnej kategorii ochronności, a łącznie z dwiema strefami LKP, ma wyznaczone postępowanie ochronne zbliżone do rezerwatowego. Cała zresztą puszcza jest obszarem chronionym sieci Natura 2000. Ponadto, między innymi również dzięki staraniom leśników, cały obszar Puszczy Białowieskiej uzyskał miano "Międzynarodowego rezerwatu biosfery".

Oczekiwania

W wielu jednak wypowiedziach wraca idea ekologów objęcia całego obszaru Puszczy Białowieskiej granicami Białowieskiego Parku Narodowego. Nie leży to jednak w gestii Lasów Państwowych. Na razie Ministerstwo środowiska pod koniec marca br. przekazało informację, że nie jest to obecnie możliwe. Nie oznacza to jednak, że w przyszłości takie działania nie będą podjęte, oczywiście z uwzględnieniem rozwoju społeczno-ekonomicznego mieszkańców tego obszaru i w porozumieniu z samorządami lokalnymi. W związku z tym radni powiatu hajnowskiego są zdania, że bez zmian w obowiązującej ustawie o ochronie przyrody oraz zapewnieniu środków z budżetu, powiększenie BPN na cały obszar puszczy może przynieść więcej szkody niż pożytku. Ich zdaniem, nie jest uwzględniany kompromis pomiędzy potrzebami środowiska przyrodniczego i potrzebami mieszkańców tych terenów.

Oczekiwania ekologów, miejscowej społeczności, w tym także leśników, są nieco inne, ale w ostatecznym rozrachunku do pogodzenia, ponieważ wszystkim zależy na zachowaniu unikatowej przyrody w jak najmniej zmienionym stanie. Ponadto leśnicy dążą do odtworzenia naturalnych lasów zgodnych z siedliskami, co jest działaniem żmudnym, rozłożonym na dziesięciolecia, a przy tym kosztownym. W tej chwili na gos-podarowanie w LKP PB środki finansowe wykładają Lasy Państwowe. Przy napiętym budżecie państwa oraz narodowych priorytetach na pewno nakłady na powiększony BPN nie byłyby tak znaczące. Obecne rozwiązania dobrze służą zachowaniu trwałości i ochronie Puszczy Białowieskiej. Nie wyklucza to zresztą dyskusji o objęciu Puszczy Białowieskiej w całości granicami BPN w przyszłości, ale trzeba na to patrzeć realnie, z uwzględnieniem również ekonomicznych aspektów tego zagadnienia. Nie wystarczy bowiem tylko chcieć, trzeba jeszcze zdać sobie sprawę, czy obecnie stać nas na to, jako społeczeństwo.

Nad poprawnością realizowania zasad hodowlanych i ochronnych czuwa Rada Społeczno-Naukowa LKP Puszcza Białowieska, która jest ważnym organem doradczym i opiniotwórczym dla gospodarujących obszarem puszczy leśników oraz doradzającym najlepsze rozwiązania. Kolejne, robocze posiedzenie Rady odbyło się w Białowieży 10 maja. Te ostatnie, jak zresztą każde obrady tego ciała, wnoszą wiele cennych uwag, a dyskusja umożliwia znalezienie płaszczyzny porozumienia i najlepszych rozstrzygnięć.

Zbigniew Święcicki

Artykuł udostępniony przez Centrum Informacyjne Lasów Państwowych (6 lipca 2006r.)