Zmierzch mazowieckich puszcz

tekst W. Sobociński
Artykuł z miesięcznika " Przyroda Polska"

Początkiem końca każdej mazowieckiej puszczy było pojawienie się w niej ludzkich osad. W średniowieczu korzystanie z dóbr lasu często nie miało ustalonych zasad i było prowadzone w sposób plądrowniczy. Wycinano drzewa najdorodniejsze, a połacie lasów zamieniano na pola uprawne. W wiekach średnich zapoczątkowano na Mazowszu gwałtowne wylesienia. Kolejne wieki i okresy przynosiły jedynie zmniejszanie się powierzchni mazowieckich puszcz. Wyjątkami były w tym procesie powstania i wojny po zakończeniu których, na skutek zaniechania uprawy, część pól ponownie zarastała lasem. Patrząc jednak na dawne czasy z dzisiejszej perspektywy można stwierdzić, że nawet te krwawe wydarzenia nie miały poważnego wpływu na lesistość kraju, która wciąż się zmniejszała. Kres temu procesowi położyła dopiero przemyślana gospodarka leśna, która od kilku dziesięcioleci przyczynia się do ponownego wzrostu powierzchni lasów. Trzeba jednak jasno powiedzieć, że dzisiejszym lasom daleko do dawnych puszcz.

Przy okazji warto wyjaśnić co przed wiekami oznaczał wyraz "puszcza". Otóż w ten sposób określano obszary niezamieszkałe i porośnięte lasami, tzw. pustacie. Po tych wyjaśnieniach już mogę zaprosić do odwiedzenia dawnych mazowieckich puszcz.Pierwszą z nich jest Puszcza Gostyńska. Nazwa ta obowiązywała jeszcze w XVI wieku. Dziś określana jest mianem Lasów Gostynińsko-Włocławskich. Największymi pobliskimi miejscowościami są oczywiście Gostynin i Włocławek. Puszcza ta chroniła granic Mazowsza od zachodu. Na jej terenie znajduje się wiele jezior i wodnych oczek. Obecnie tamtejsze lasy chronione są jako Gostynińsko-Włocławski Park Krajobrazowy. Na wschód od niej leżała niegdyś Puszcza Młodzieska. Rozciągała się nad zachodnim brzegiem Bzury w okolicach ujścia tej rzeki do Wisły. Dominowały w niej dęby, jesiony, olchy, brzozy, słowem drzewa liściaste. Świadczy to o dużej żyzności tamtejszych ziem. Ten fakt był jednocześnie przyczynkiem do zguby tej puszczy, bowiem właśnie takie lasy najchętniej zmieniano w uprawy rolne. Dziś resztki tej puszczy wchodzą w skład nadleśnictwa Łąck.

Dalej na wschód, między Sochaczewem, Warszawą i Wisłą rozciąga się Puszcza Kampinoska. Jedyna mazowiecka puszcza, która została objęta najwyższą formą ochrony, czyli parkiem narodowym. Dziś jest to jedna z najbardziej znanych w kraju i na świecie puszcz polskich. Jej przetrwanie w dość dobrym stanie, u wrót Warszawy, było możliwe dzięki niewielkiej ilości osadników zamieszkujących jej wnętrze. Jeszcze w końcu XVIII wieku spotykano tam zaledwie nieliczne osady smolarzy. Napływ ludności do Puszczy Kampinoskiej nasilił się w okresie rozbiorów.

Na szczęście był to okres zbyt krótki, aby ją zniszczyć. Tym bardziej, że już w 1959 roku powołano tu park narodowy. Na południowy zachód od Kampinosu, koło Skierniewic, znajduje się Bolimowski Park Krajobrazowy. Chroni on pozostałości aż pięciu dawnych puszcz: Bolimowskiej, Miedniewickiej, Wiskickiej, Korabiewickiej i Jaktorowskiej. W tej ostatniej, w 1627 roku, zginął ostatni na świecie tur. Niechlubne to zdarzenie, choć można na to spojrzeć również i od innej strony. Wszak to tu, w Polsce i na Mazowszu, najdłużej udało się zachować ten gatunek. Warto dodać, że w Puszczy Korabiewickiej znajduje się Puszcza Mariańska. Jest to miejscowość, w której powstał Zakon Marianów. Czasem, niesłusznie, myli się te fakty i lasom nadaje miano Puszczy Mariańskiej. Jest to błędne określenie.

Kolejna mazowiecka puszcza leży między Wisłą a szosą łączącą Białobrzegi z Radomiem. Jest to Puszcza Stromecka, obecnie mocno przekształcona. W XVI wieku dominowały tu gatunki liściaste. Dziś przeważają ubogie sośniny. To na jej terenie leżą Studzianki.

Następną puszczą jest Puszcza Osiecka. Rozciągała się niegdyś pomiędzy Wilgą i Świdrem, od zachodu opierała się na Wiśle. Dzisiaj jej pozostałości nazywane są Lasami Otwockimi, Celestynowskimi i Garwolińskimi. Obecność ludzi na tym terenie jest tak długa, że Puszcza przekształcona jest praktycznie w każdym swoim fragmencie. Sąsiedztwo Wisły, którą spławiano drewno tu wycinane oraz dość liczne osady i miasta (Karczew, Otwock, Osieck, Garwolin i wiele innych) spowodowały, że nawet najdziksze ostępy zostały tu przetrzebione. Obecnie część lasów dawnej puszczy znajduje się w Mazowieckim Parku Krajobrazowym, zaś gospodarkę leśną prowadzą tu nadleśnictwa: Celestynów i Garwolin.

Na północ od Puszczy Osieckiej rozciągały się niegdyś dwie puszcze: Sulejowska i Bródnowska. Tą drugą nazywano też Bródnowsko-Słupieską. Lasy w okolicy Sulejówka już w XVI wieku były bardzo mocno zniszczone przez osadników. Z Puszczy Bródnowkiej pozostały jedynie liche lasy między Bródnem i Targówkiem (dzielnice Warszawy) a Wołominem. Podobny los spotkał Puszczę Korytnicką i Jadowską leżące na północ od Sulejowskiej oraz Puszczę Mławską i Puszczę Mazuch, które niegdyś rozciągały się na północ od Ciechanowa.

Warto natomiast zatrzymać się na dłużej nad Puszczą Kamieniecką. Leży ona na południowym brzegu Bugu, a przez jej środek przepływa Liwiec. Główną miejscowością był Kamieniec, obecnie nazywany Kamieńczykiem. Puszcza leży w pradolinie Bugu i dlatego w rzeźbie tego terenu dość często spotyka się wydmy i bagna. Bogata jest również fauna i flora, a najcenniejsze jej fragmenty chroni wiele rezerwatów przyrody. Część dawnej Puszczy Kamienieckiej wchodzi w skład Nadbużańskiego Parku Krajobrazowego. Podobnie zresztą jak większość Puszczy Białej położonej na północnym brzegu Bugu i sąsiadującej z Puszczą Kamieniecką. Puszcza Biała do dzisiejszego dnia stanowi jeden z największych na Mazowszu kompleksów leśnych. Obejmuje ponad 50000 ha. Co prawda jest dzisiaj dość porozrywana przez liczne polany, pola uprawne i osady. Od zachodu opiera się o Narew i miejscowość Pułtusk, od wschodu o Ostrów Mazowiecką. Bug, będący granicą południową, stanowił zaś dogodną drogę do spławiania drewna. Obecnie w Puszczy Białej dominują bory. Spotyka się również żyźniejsze siedliska z olsami i grądami. Do dziś Puszcza ta stanowi cenną ostoję wielu zwierząt, głównie bardzo rzadkich ptaków.

Na północ od Puszczy Białej rozciąga się Puszcza Zielona, dzisiaj nazywana Kurpiowską. Niegdyś jej północny kraniec wyznaczał granicę Mazowsza z Prusami. Była ogromnym kompleksem leśnym dzielonym na kilka mniejszych puszcz np.: Ostrołęcką, Łomżyńską. W średniowieczu lasy te były niemal bezludne. Działo się tak za sprawa częstych najazdów Jaćwingów, potem Prusów i Litwinów. Było to miejsce zasobne w zwierzynę i dlatego często organizowano tu królewskie łowy na tury, żubry, niedźwiedzie, łosie i inną zwierzynę. Wraz ze rozwojem osadnictwa, który rozpoczął się w XVII wieku, na jej terenie rozwijało się bartnictwo (powstało tu Bractwo Bartne ze swoim prawem spisanym już w 1559 roku). Wytapiano tu również żelazo. Ciekawostką jest fakt, iż w tych lasach wydobywano bursztyn. Tu również go obrabiano.

Niestety los nie był przychylny mazowieckim puszczom. Niektóre z nich zniknęły całkowicie. Tak było z Puszczą Gać rosnącą niegdyś między Narwią a Bugiem w okolicach Łomży. Wycięto ją doszczętnie w XVII wieku. Inne, choć faktycznie lasy na ich terenie wciąż istnieją, z powodu zaprzestania używania ich nazw, odeszły w zapomnienie. Jedynie nieliczne, jak Kampinoska, Bolimowska, Biała i Kurpiowska, przetrwały przez wieki i ich nazwy do dziś funkcjonują wśród miejscowej ludności, przyrodników i turystów. Pozostałe są jedynie wspomnieniem.